गीता रहस्यभूतेयं गोपनीया प्रयत्नतः । सर्वमुक्तं स्मसेन यत्पृष्टं तत्त्वयानघ । पवित्रं पावनं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ही गीता फार गूढ आहे, तिला काळजीपूर्वक गुप्त ठेवावी. तू जे काही विचारलं होतंस, ते सगळं मी तुला सांगितलं. हे पवित्र, शुद्ध आणि दिव्य आहे. तुला अजून काही ऐकायचं आहे का?
भुवनकोशप्रसङ्गे देव्या मनवे वरदानवर्णनम् जनमेजय उवाच सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानां नृपाणां सत्कथाश्रितम् । चरितं भवता प्रोक्तं श्रुतं तदमृतास्पदम्
जनमेजय म्हणाला: सूर्य आणि चंद्र वंशात जन्मलेल्या राजांची पुण्यकथा तू सांगितलीस, ती मी ऐकली. ती अमृतासारखी आहे.
अधुना श्रोतुमिच्छामि सा देवी जगदम्बिका । मन्वन्तरेषु सर्वेषु यद्यद्रूपेण पूज्यते
आता मला हे ऐकायचं आहे की, ती जगदंबा देवी सर्व मन्वंतरांत कोणत्या कोणत्या रूपांनी पूजली जाते.
यस्मिन्यस्मिंश्च वै स्थाने येन येन च कर्मणा । (शरीरेण च देवेशी पूजनीया फलप्रदा । येनैव मन्त्रबीजेन यत्र यत्र च पूज्यते
कोणत्या ठिकाणी, कोणत्या कृतीने, कोणत्या देहाने, आणि कोणत्या मंत्राने देवीची पूजा करावी आणि तिच्या कृपेने फळ मिळतं, हे मला सांग.
येन ध्यानेन तत्सूक्ष्मे स्वरूपे स्यान्मतेर्गतिः । तत्सर्वं वद विप्रर्षे येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्
कुठल्या ध्यानाने तिच्या सूक्ष्म रूपात मनाला परमगती मिळते, हे सगळं मला सांग, कारण त्यामुळे मला कल्याण मिळेल.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याराधनमुत्तमम् । यत्कृतेन श्रुतेनापि नरः श्रेयोऽत्र विन्दते
व्यास म्हणाले: राजन, ऐक, मी देवीच्या श्रेष्ठ आराधनेचं वर्णन करतो. ते केल्याने किंवा फक्त ऐकूनही माणसाला या जगात कल्याण मिळतं.
एवमेतन्नारदेन पृष्टो नारायणः पुरा । तस्मै यदुक्तवान्देवो योगचर्याप्रवर्तकः
पूर्वी नारदाने हाच प्रश्न नारायणाला विचारला होता. योगमार्गाचा उपदेश करणाऱ्या त्या देवाने त्याला जे सांगितलं, ते मी सांगतो.
एकदा नारदः श्रीमान्पर्यटन्पृथिवीमिमाम् । नारायणाश्रमं प्राप्तो गतखेदश्च तस्थिवान्
एकदा तेजस्वी नारद पृथ्वीवर फिरताना नारायणाच्या आश्रमात पोहोचला आणि त्याचा थकवा गेला, मग तो तिथे उभा राहिला.
तस्मै योगात्मने नत्वा ब्रह्मदेवतनूद्भवः । पर्यपृच्छदिमं चार्थं यत्पृष्टो भवतानघ
योगस्वरूप असलेल्या त्या देवाला वंदन करून, ब्रह्मदेवाच्या शरीरातून जन्मलेल्या नारदाने, हेच प्रश्न त्याला विचारले, जे तू विचारलेस.
नारद उवाच देवदेव महादेव पुराणपुरुषोत्तम । जगदाधार सर्वज्ञ श्लाघनीयोरुसद्गुण
नारद म्हणाला: देवांचा देव, महादेव, पुरातन पुरुषोत्तम, जगाचा आधार, सर्वज्ञ, आणि महान गुणांनी युक्त असा तू—
जगतस्तत्त्वमाद्यं यत्तन्मे वद यथेप्सितम् । जायते कुत एवेदं कुतश्चेदं प्रतिष्ठितम्
हे विश्व कशातून जन्मलं, कशावर स्थिर आहे, आणि त्याचं मूळ तत्त्व काय आहे, ते मला सांग.
कुतोऽन्तं प्राप्नुयात्काले कुत्र सर्वफलोदयः । केन ज्ञातेन मायैषा मोहभूर्नाशमाप्नुयात्
काळानुसार याचा शेवट कुठून येतो? सर्व फळं कुठे मिळतात? आणि कोणत्या ज्ञानाने मायेमुळे आलेला हा मोह नाहीसा होतो?
कयार्चया किं जपेन किं ध्यानेनात्महृत्कजे । प्रकाशो जायते देव तमस्यर्कोदयो यथा
कशा पूजेनं, कोणत्या जपाने, किंवा हृदयकमळातल्या ध्यानाने, हे देव, अंधारात जसा सूर्य उगवतो तसा प्रकाश कसा मिळतो?
एतत्प्रश्नोत्तरं देव ब्रूहि सर्वमशेषतः । यथा लोकस्तरेदन्धतमसं त्वञ्जसैव हि
हे देव, हे सर्व प्रश्न पूर्णपणे सांग, म्हणजे तुझ्या कृपेने लोक या घनदाट अंधारातून सहज बाहेर पडतील.
व्यास उवाच एवं देवर्षिणा पृष्टः प्राचीनो मुनिसत्तमः । नारायणो महायोगी प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्
व्यास म्हणाले: असं देवर्षीने विचारल्यावर, त्या प्राचीन आणि श्रेष्ठ ऋषी नारायणाने त्याचं स्वागत करून बोलायला सुरुवात केली.
श्रीनारायण उवाच शृणु देवर्षिवर्यात्र जगतस्तत्त्वमुत्तमम् । येन ज्ञातेन मर्त्यो हि जायते न जगद्भ्रमे
श्री नारायण म्हणाले: हे श्रेष्ठ देवर्षी, जगाचं सर्वोच्च तत्त्व मी सांगतो. ते ज्याने जाणलं, त्याला या जगाचा भ्रम कधीच होत नाही.
जगतस्तत्त्वमित्येव देवी प्रोक्ता मयापि हि । ऋषिभिर्देवगन्धर्वैरन्यैश्चापि मनीषिभिः
हे जगाचे खरे तत्त्व म्हणजेच देवी आहे, असे मी, ऋषी, देव, गंधर्व आणि इतर ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहे.
सा जगत्सृजते देवी तया च प्रतिपाल्यते । तया च नाश्यते सर्वमिति प्रोक्तं गुणत्रयात्
ती देवीच हे जग निर्माण करते, तीच त्याचे पालन करते आणि तिच्यामुळेच सर्व काही नष्ट होते; असे गुणांच्या प्रभावाने म्हटले आहे.
तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि देव्याः सिद्धर्षिपूजितम् । स्मरतां सर्वपापघ्नं कामदं मोक्षदं तथा
मी आता त्या देवीचे खरे स्वरूप सांगतो, जिची सिद्ध ऋषी पूजतात; तिचे स्मरण केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात, इच्छा पूर्ण होतात आणि मुक्ती मिळते.
मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यः पद्मपुत्रः प्रतापवान् । शतरूपापतिः श्रीमान्सर्वमन्वन्तराधिपः
स्वायंभुव मनु, पद्मातून जन्मलेले, तेजस्वी आणि पराक्रमी, शतरूपेचे पती आणि सर्व मन्वंतरांचे अधिपती होते.
स मनुः पितरं देवं प्रजापतिमकल्मषम् । भक्त्या पर्यचरत्पूर्वं तमुवाचात्मभूः सुतम्
त्या मनूंनी आपल्या पवित्र आणि पापरहित पित्या प्रजापतीचे भक्तीभावाने पूर्वी सेवा केली; आणि आत्मभूने आपल्या पुत्राला उपदेश केला.
पुत्र पुत्र त्वया कार्यं देव्याराधनमुत्तमम् । तत्प्रसादेन ते तात प्रजासर्गः प्रसिद्ध्यति
माझ्या मुला, तुला देवीची श्रेष्ठ पूजा करावी लागेल; तिच्या कृपेने, तुझ्या हातून सृष्टीची निर्मिती यशस्वी होईल.
एवमुक्तः प्रजास्रष्ट्रा मनुः स्वायम्भुवो विराट् । जगद्योनिं तदा देवीं तपसातर्पयद् विभुः
पुत्रोत्पादक प्रजापतीने असे सांगितल्यावर, स्वायंभुव मनूंनी त्या जगाच्या मूळ असलेल्या देवीला तप करून संतुष्ट केले.
तुष्टाव देवीं देवेशीं समाहितमतिः किल । आद्यां मायां सर्वशक्तिं सर्वकारणकारणाम्
मनूंनी एकाग्र मनाने त्या देवीचे, देवांची अधिष्ठात्री, आदिमाया, सर्वशक्तिमान आणि सर्व कारणांची कारण असलेल्या देवीचे स्तवन केले.
मनुरुवाच नमो नमस्ते देवेशि जगत्कारणकारणे । शङ्खचक्रगदाहस्ते नारायणहृदाश्रिते
मनु म्हणाले: नमस्कार, नमस्कार, हे देवांचे अधिपती, जगाच्या सर्व कारणांची कारण असणाऱ्या, शंख, चक्र आणि गदा हातात धारण करणाऱ्या, नारायणाच्या हृदयात वास करणाऱ्या देवी, तुला नमस्कार.
वेदमूर्त्ते जगन्मातः कारणस्थानरूपिणि । वेदत्रयप्रमाणज्ञे सर्वदेवनुते शिवे
हे वेदस्वरूपे, जगाची जननी, सर्व कारणांच्या ठिकाणाचा रूप असणाऱ्या, तीन वेदांचे तत्त्व जाणणाऱ्या, सर्व देवांनी वंदित आणि कल्याणमयी देवी.
माहेश्वरि महाभागे महामाये महोदये । महादेवप्रियावासे महादेवप्रियंकरि
हे माहेश्वरी, महाभाग्यशाली, महामाया, महातेजस्विनी, महादेवाच्या प्रिय निवासस्थानी वास करणारी आणि महादेवाला प्रिय करणारी देवी.
गोपेन्द्रस्य प्रिये ज्येष्ठे महानन्दे महोत्सवे । महामारीभयहरे नमो देवादिपूजिते
गोपेंद्राची प्रिय आणि ज्येष्ठा, महान आनंद आणि महोत्सवाची मूर्ती, मोठ्या महामारीच्या भीतीचा नाश करणारी, देवांच्या अग्रगण्यांनी पूजित अशा देवीस मी नमस्कार करतो.
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते
सर्व मंगलांचा स्रोत असणाऱ्या, कल्याणमयी, सर्व कार्ये साधणाऱ्या, शरण येणाऱ्यांना आधार देणाऱ्या, त्र्यंबके, गौरि, नारायणी, तुला नमस्कार.
यतश्चेदं यया विश्वमोतं प्रोतं च सर्वदा । चैतन्यमेकमाद्यन्तरहितं तेजसां निधिम्
जिच्यापासून आणि जिच्यामुळे हे विश्व नेहमी गुंफलेले आहे, ती एकच चेतना, आद्य आणि अंत नसलेली, तेजाचा खजिना आहे.