सर्वेशान्या ममाज्ञा सा श्रुतिस्त्याज्या कथं नृभिः । मदाज्ञारक्षणार्थं तु ब्रह्मक्षत्रियजातयः
सर्व आज्ञांमध्ये माझीच आज्ञा खरी आहे; मग माझी आज्ञा असलेल्या श्रुतीला माणसांनी कशी सोडावे? माझ्या आज्ञेचे रक्षण व्हावे म्हणून मी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय जाती निर्माण केल्या.
मया सृष्टास्ततो ज्ञेयं रहस्यं मे श्रुतेर्वचः । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूधर
म्हणून हे माझे गुपित जाण, श्रुतीचे वचन हे माझेच आहे. जेव्हा जेव्हा धर्माचा क्षय होतो, हे पर्वतांनो, आणि अधर्म वाढतो,
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा वेषान्बिभर्म्यहम् । देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभवन्नृप
तेव्हा मी विविध रूपे धारण करतो; आणि म्हणूनच, राजन, देव आणि दैत्य यांचा भेद निर्माण झाला.
ये न कुर्वन्ति तद्धर्मं तच्छिक्षार्थं मया सदा । सम्पादितास्तु नरकास्त्रासो यच्छ्रवणाद्भवेत्
जे लोक तो धर्म आचरण करत नाहीत, त्यांच्या शिक्षेसाठी मी नेहमी नरकांची निर्मिती केली आहे, ज्यांचे फक्त ऐकले तरी भीती वाटते.
यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्यं समाश्रयेत् । राजा प्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः
जो वेदधर्म सोडून दुसऱ्या धर्माचा आश्रय घेतो, अशा अधार्मिक लोकांना राजा आपल्या देशातून हाकलून द्यावा.
ब्राह्मणैर्न च सम्भाष्याः पङ्क्तिग्राह्या न च द्विजैः । अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च
ब्राह्मणांनी त्यांच्याशी बोलू नये, द्विजांनी त्यांना भोजनाच्या पंक्तीत सामील करू नये; आणि या जगात जी इतर अनेक शास्त्रे आहेत,
श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वशः । वामं कापालकं चैव कौलकं भैरवागमः
श्रुती-स्मृतीला विरोध करणारी ती सर्व शास्त्रे अंधकारमय आहेत; जसे वाम, कापालिक, कौळ, आणि भैरव आगम.
शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुकः । दक्षशापाद् भृगोः शापाद्दधीचस्य च शापतः
ही सर्व शास्त्रे शिवाने मोहासाठीच रचली आहेत, दुसऱ्या कोणत्याही हेतूने नाहीत; दक्ष, भृगु आणि दधीच यांच्या शापामुळे,
दग्धा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृताः । तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमतः सदा
जे श्रेष्ठ ब्राह्मण जळाले आणि वेदमार्गाबाहेर गेले, त्यांच्या उद्धारासाठी नेहमी एक सोपा मार्ग तयार केला गेला.
शैवाश्च वैष्णवाश्श्चैव सौराः शाक्तास्तथैव च । गाणपत्या आगमाश्च प्रणीताः शङ्करेण तु
म्हणूनच, शैव, वैष्णव, सौर, शाक्त आणि गणपत्य आगम ही सर्व शास्त्रे शंकराने रचली.
तत्र वेदाविरुद्धांशोऽप्युक्त एव क्वचित्क्वचित् । वैदिकैस्तद्ग्रहे देषो न भवत्येव कर्हिचित्
त्यामध्ये, जेथे जेथे वेदाला विरोध नाही, तेथे ते सांगितले आहे; आणि वेद मानणाऱ्यांनी ते स्वीकारले तर कधीच दोष लागत नाही.
सर्वथा वेदभिन्नार्थे नाधिकारी द्विजो भवेत् । वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान्
सर्व प्रकारे, वेदविरुद्ध असलेल्या गोष्टींमध्ये द्विजांना अधिकार नसतो; पण ज्यांना वेदाधिकार नाही, त्यांना तिथे अधिकार असतो.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिको वेदमाश्रयेत् । धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत्
म्हणून, सर्व प्रयत्नांनी वेद मानणाऱ्याने वेदाचा आधार घ्यावा; धर्मासह ज्ञानाने परम ब्रह्म प्रकट होते.
सर्वैषणाः परित्यज्य मामेव शरणं गताः । सर्वभूतदयावन्तो मानाहङ्कारवर्जिताः
सर्व इच्छा सोडून, माझ्यातच शरण आलेले, सर्व प्राण्यांवर दया करणारे, मान आणि अहंकार सोडलेले,
मच्चित्ता मद्गतप्राणा मत्स्थानकथने रताः । संन्यासिनो वनस्थाश्च गृहस्था ब्रह्मचारिणः
जे लोक आपला मन माझ्यात एकरूप करतात, आपले प्राण मला अर्पण करतात, आणि माझ्या निवासस्थानाच्या गोष्टींमध्ये आनंद मानतात — मग ते संन्यासी असोत, वनात राहणारे असोत, गृहस्थ असोत किंवा ब्रह्मचारी असोत —
उपासन्ते सदा भक्त्या योगमैश्वरसञ्ज्ञितम् । तेषां नित्याभियुक्तानामहमज्ञानजं तमः
ते नेहमी भक्तीभावाने माझी उपासना करतात, मला योग आणि ऐश्वर्याचा स्वरूप मानतात; असे जे नेहमीच माझ्यात तल्लीन असतात, त्यांचं अज्ञानाचं अंधार मी दूर करते.
ज्ञानसूर्यप्रकाशेन नाशयामि न संशयः । इत्थं वैदिकपूजायाः प्रथमाया नगाधिप
ज्ञानरूपी सूर्याच्या प्रकाशाने मी तो अंधार नाहीसा करते — यात शंका नाही. हे नगराधिपती, अशा प्रकारे वैदिक पूजेचं मूळ स्वरूप थोडक्यात सांगितलं आहे.
स्वरूपमुक्तं संक्षेपाद् द्वितीयाया अथो ब्रुवे । मूर्तौ वा स्थण्डिले वापि तथा सूर्येन्दुमण्डले
स्वरूपाचं संक्षिप्त वर्णन झालं. आता दुसऱ्या प्रकाराबद्दल सांगते — मूर्तीमध्ये, पिंडीवर, सूर्य किंवा चंद्रमंडलात,
जलेऽथवा बाणलिङ्गे यन्त्रे वापि महापटे । तथा श्रीहृदयाम्भोजे ध्यात्वा देवीं परात्पराम्
पाण्यात, बाणलिंगात, यंत्रात किंवा मोठ्या कापडावर, तसेच आपल्या हृदयाच्या कमळात, त्या परात्पर देवीचं ध्यान करावं,
सगुणां करुणापूर्णां तरुणीमरुणारुणाम् । सौन्दर्यसारसीमां तां सर्वावयवसुन्दरीम्
गुणांनी युक्त, करुणेने भरलेली, तरुण व अरुणवर्णाची, सौंदर्याची परिसीमा असलेली, सर्व अंगांनी सुंदर अशी देवी,
शृङ्गाररससम्पूर्णां सदा भक्तार्तिकातराम् । प्रसादसुमुखीमम्बां चन्द्रखण्डशिखण्डिनीम्
शृंगाररसाने परिपूर्ण, भक्तांच्या दुःखावर नेहमीच द्रवणारी, प्रसन्न मुख असलेली, चंद्रकोरीने सुशोभित अशी आई,
पाशाङ्कुशवराभीतिधरामानन्दरूपिणीम् । पूजयेदुपचारैश्च यथावित्तानुसारतः
पाश, अंकुश, वर आणि अभय या हातात धरलेली, आनंदस्वरूप असलेली, तिची पूजा आपल्या सामर्थ्यानुसार उपचारांनी करावी.
यावदान्तरपूजायामधिकारो भवेन्न हि । तावद्बाह्यामिमां पूजां श्रयेज्जाते तु तां त्यजेत्
जोपर्यंत अंतःकरणातील पूजा करण्याचा अधिकार मिळत नाही, तोपर्यंत ही बाह्य पूजा करावी; जेव्हा तो अधिकार मिळेल, तेव्हा बाह्य पूजा सोडावी.
आभ्यन्तरा तु या पूजा सा तु संविल्लयः स्मृतः । संविदेव परं रूपमुपाधिरहितं मम
अंतर्गत पूजा म्हणजेच संमिलन, असं मानलं जातं; ती संमितच माझं परमार्थ स्वरूप आहे, जी सर्व उपाधींपासून मुक्त आहे.
अतः संविदि मद्रूपे चेतः स्थाप्यं निराश्रयम् । संविद्रूपातिरिक्तं तु मिथ्या मायामयं जगत्
म्हणून, मन माझ्या संमितस्वरूपात, कोणत्याही आधाराविना स्थिर करावं; संमितरूपापलीकडचं जग हे खोटं आणि मायेमय आहे.
अतः संसारनाशाय साक्षिणीमात्मरूपिणीम् । भावयेन्निर्मनस्केन योगयुक्तेन चेतसा
म्हणून, संसारनाशासाठी, साक्षीस्वरूप, आत्मरूप देवीचं ध्यान, निश्चल आणि योगयुक्त मनाने करावं.
अतः परं बाह्यपूजाविस्तारः कथ्यते मया । सावधानेन मनसा शृणु पर्वतसत्तम
आता मी बाह्य पूजेचं सविस्तर वर्णन करणार आहे; हे पर्वतश्रेष्ठ, लक्षपूर्वक ऐक.
देवीगीतायां बाह्यपूजाविधिवर्णनम् श्री देव्युवाच प्रातरुत्थाय शिरसि संस्मरेत्पद्ममुज्ज्वलम् । कर्पूराभं स्मरेत्तत्र श्रीगुरुं निजरूपिणम्
देवीगीतेमध्ये बाह्य पूजेच्या विधीचं वर्णन. श्रीदेवी म्हणाली: सकाळी उठून, डोक्याच्या शिखरावर उजळ कमळ आठवावं आणि तिथेच कर्पूरासारखा तेजस्वी, आपल्या खऱ्या रूपात असलेला श्रीगुरू स्मरावा.
सुप्रसन्नं लसद्भूषाभूषितं शक्तिसंयुतम् । नमस्कृत्य ततो देवीं कुण्डलीं संस्मरेद्बुधः
तो अत्यंत प्रसन्न, सुंदर अलंकारांनी सजलेला आणि शक्तिसंयुक्त असं आठवावं; त्याला नमस्कार करून, नंतर ज्ञानीजनांनी कुंडलिनी देवीचं स्मरण करावं.
प्रकाशमानां प्रथमे प्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् । अन्तः पदव्यामनुसञ्चरन्ती- मानन्दरूपामबलां प्रपद्ये
ती प्रथम जागरणाच्या क्षणी आणि परतीच्या वेळीही तेजाने झळकते, अमृतासारखी वाहते, अंतःपथाने संचार करते — अशा आनंदमयी, तरुण देवीला मी शरण जातो.