घ्राणं सुखं सुगन्धेन कर्णजं श्रवणेन च । स्त्रीसुखं तु स्त्रिया नूनं पुत्रोऽहं किं करोमि ते
नाकाला सुवासाने आनंद मिळतो, कानाला ऐकण्याने; स्त्रीला स्त्रीसोबतच सुख मिळतं. मी तुझा मुलगा म्हणून, मी तुझ्यासाठी काय करू शकतो?
अजीगर्तेन पुत्रोऽपि हरिश्चन्द्राय भूभुजे । पशुकामाय यज्ञार्थे दत्तो मौल्येन सर्वथा
अजीगर्ताने आपल्या मुलालाही हरिश्चंद्राला गायींसाठी आणि यज्ञासाठी विकलं होतं, सर्व प्रकारे किंमत घेऊन दिलं होतं.
सुखानां साधनं द्रव्यं धनात्सुखसमुच्चयः । धनमर्जय लोभश्चेत्पुत्रोऽहं किं करोम्यहम्
संपत्ती ही सुखाचं साधन आहे, आणि धनातून सुख मिळतं. जर तुला लोभापोटी धन हवं असेल, तर मी तुझा मुलगा म्हणून काय करू शकतो?
मां प्रबोधय बुद्ध्या त्वं दैवज्ञोऽसि महामते । यथा मुच्येयमत्यन्तं गर्भवासभयान्मुने
माझं ज्ञान वाढव, कारण तू भविष्य जाणणारा आहेस, हे ज्ञानी. मी गर्भवासाच्या भीतीतून पूर्णपणे मुक्त होऊं, असं मला शिकव.
दुर्लभं मानुषं जन्म कर्मभूमाविहानघ । तत्रापि ब्राह्मणत्वं वै दुर्लभं चोत्तमे कुले
या कर्मभूमीत माणूस म्हणून जन्म घेणं फारच कठीण आहे, हे पापरहित. त्यातही उत्तम कुळात ब्राह्मण म्हणून जन्म मिळणं फारच दुर्मिळ आहे.
बद्धोऽहमिति मे बुद्धिर्नापसर्पति चित्ततः । संसारवासनाजाले निविष्टा वृद्धिगामिनी
मी बांधला गेलो आहे, ही भावना माझ्या मनातून जात नाही. ती संसाराच्या इच्छांच्या जाळ्यात घट्ट रुजली आहे आणि वाढतच जाते.
सूत उवाच इत्युक्तस्तु तदा व्यासः पुत्रेणामितबुद्धिना । प्रत्युवाच शुकं शान्तं चतुर्थाश्रममानसम्
सूतेने सांगितले: अमर बुद्धी असलेल्या आपल्या मुलाने असे बोलल्यावर, व्यासांनी शांत आणि संन्यासाच्या मार्गावर असलेल्या शुकाला उत्तर दिले.
व्यास उवाच पठ पुत्र महाभाग मया भागवतं कृतम् । शुभं न चातिविस्तीर्णं पुराणं ब्रह्मसम्मितम्
व्यास म्हणाले: पुत्रा, मी रचलेलं भागवत वाच. ते शुभ आहे, फार मोठं नाही, आणि वेदासमान मानलं जाणारं पुराण आहे.
स्कन्धा द्वादश तत्रैव पञ्चलक्षणसंयुतम् । सर्वेषां च पुराणानां भूषणं मम सम्मतम्
त्यात बारा स्कंध आहेत आणि पाच लक्षणांनी युक्त आहे. सर्व पुराणांमध्ये मला तेच सर्वात शोभा देणारं वाटतं.
सदसज्ज्ञानविज्ञानं श्रुतमात्रेण जायते । येन भागवतेनेह तत्पठ त्वं महामते
फक्त हे भागवत ऐकल्यावर खरं आणि खोटं याचं ज्ञान आणि समज येते. म्हणून, हे ज्ञानी, तू ते वाच.
वटपत्रशयानाय विष्णवे बालरूपिणे । केनास्मि बालभावेन निर्मितोऽहं चिदात्मना
वटपानावर झोपलेल्या बालरूप विष्णूला, मी जो चैतन्यस्वरूप आहे, तरी बाल्यावस्थेत कसा निर्माण झालो, हे कोणामुळे?
किमर्थं केन द्रव्येण कथं जानामि चाखिलम् । इत्येवं चिन्त्यमानाय मुकुन्दाय महात्मने
हे सर्व मला कशासाठी, कोणामुळे, आणि कशाच्या साहाय्याने कळतं? अशा विचारात मी मुकुंद या महात्म्याला विचारलं.
श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं भगवत्याखिलार्थदम् । सर्वं खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनातनम्
त्या देवीने अर्ध्या श्लोकात सर्वार्थ सांगितला — 'हे सर्व मीच आहे, याशिवाय दुसरं काहीच सनातन नाही.'
तद्वचो विष्णुना पूर्वं संविज्ञातं मनस्यपि । केनोक्ता वागियं सत्या चिन्तयामास चेतसा
हे वचन विष्णूने पूर्वी मनात समजून घेतलं होतं. 'हे सत्य वचन कोण बोललं?' असं तो मनात विचार करू लागला.
कथं वेद्मि प्रवक्तारं स्त्रीपुंसौ वा नपुंसकम् । इति चिन्ताप्रपन्नेन धृतं भागवतं हृदि
मला हे कसं कळावं की, जे बोलणार आहेत, ते स्त्री आहेत की पुरुष, की दोघंही नाहीत? अशा विचारांनी मन भरून गेलं आणि भागवत मनात घट्ट धरलं.
पुनः पुनः कृतोच्चारस्तस्मिनेवास्तचेतसा । वटपत्रे शयानः सन्नभूच्चिन्तासमन्वितः
पुन्हा पुन्हा तोच शब्द उच्चारत, मन तिथेच लावून, वटाच्या पानावर पडून तो चिंता करत राहिला.
तदा शान्ता भगवती प्रादुरास चतुर्भुजा । शङ्खचक्रगदापद्मवरायुधधरा शिवा
तेव्हा शांत, चार हातांची, शंख, चक्र, गदा आणि कमळ धारण केलेली, शुभ्र आणि दिव्य आयुधे असलेली देवी प्रकट झाली.
दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता । संयुता सदृशीभिश्च सखीभिः स्वविभूतिभिः
ती देवी दिव्य वस्त्रांनी आणि दागिन्यांनी सजलेली होती, तिच्यासारख्या सखींसह आणि स्वतःच्या तेजाने उजळून निघाली होती.
प्रादुर्बभूव तस्याग्रे विष्णोरमिततेजसः । मन्दहास्यं प्रयुञ्जाना महालक्ष्मीः शुभानना
ती महालक्ष्मी मंद हसत, शुभ्र चेहऱ्याने, अमाप तेज असलेल्या विष्णूच्या समोर प्रकट झाली.
सूत उवाच तां तथा संस्थितां दृष्ट्वा हृदये कमलेक्षणः । विस्मितः सलिले तस्मिन्निराधारा मनोरमाम्
सूतमुनी म्हणाले: तिला तशी उभी पाहून, कमळासारख्या डोळ्यांचा तो, मनमुग्ध होऊन, त्या पाण्यात, आधार नसताना, आश्चर्यचकित झाला.
रतिर्भूतिस्तथा बुद्धिर्मतिः कीर्तिः स्मृतिर्धृतिः । श्रद्धा मेधा स्वधा स्वाहा क्षुधा निद्रा दया गतिः
प्रेम, समृद्धी, बुद्धी, विचार, कीर्ती, स्मरणशक्ती, धैर्य, श्रद्धा, मेधा, स्वधा, स्वाहा, भूक, झोप, दया आणि गती—
तुष्टिः पुष्टिः क्षमा लज्जा जृम्भा तन्द्रा च शक्तयः । संस्थिताः सर्वतः पार्श्वे महादेव्याः पृथक्पृथक्
तुष्टी, पुष्टी, क्षमा, लाज, जांभई, झोप येणे—या सगळ्या शक्ती वेगवेगळ्या स्वरूपात महादेवीच्या आजूबाजूला उभ्या होत्या.
वरायुधधराः सर्वा नानाभूषणभूषिताः । मन्दारमालाकुलिता मुक्ताहारविराजिताः
सर्वजणी उत्तम शस्त्रं धारण केलेल्या, विविध दागिन्यांनी सजलेल्या, मंदारफुलांच्या माळा घातलेल्या आणि मोत्यांच्या हारांनी शोभून दिसत होत्या.
तां दृष्ट्वा ताश्च संवीक्ष्य तस्मिन्नेकार्णवे जले । विस्मयाविष्टहृदयः सम्बभूव जनार्दनः
त्या आणि त्यांच्या सख्या त्या एकमेव पाण्यात पाहून, जनार्दनाच्या मनात मोठं आश्चर्य दाटून आलं.
चिन्तयामास सर्वात्मा दृष्टमायोऽतिविस्मितः । कुतो भूताः स्त्रियः सर्वाः कुतोऽहं वटतल्पगः
सर्वांचा आत्मा असलेला तो, हे अद्भुत दृश्य पाहून फारच आश्चर्यचकित झाला आणि विचार करू लागला—या सर्व स्त्रिया कुठून आल्या? आणि मी वटाच्या पानावर कसा झोपलो आहे?
अस्मिन्नेकार्णवे घोरे न्यग्रोधः कथमुत्थितः । केनाहं स्थापितोऽस्म्यत्र शिशुं कृत्वा शुभाकृतिम्
या भयंकर एकाच समुद्रात हा वडाचा झाड कसं उगवलं? आणि मला इथे, सुंदर बाळाच्या रूपात, कोणी ठेवले?
ममेयं जननी नो वा माया वा कापि दुर्घटा । दर्शनं केनचित्त्वद्य दत्तं वा केन हेतुना
ही माझी आई आहे का नाही? की ही काही अद्भुत माया आहे? आज हे दर्शन मला कोणी दिलं, आणि कोणत्या कारणासाठी?
किं मया चात्र वक्तव्यं गन्तव्यं वा न वा क्वचित् । मौनमास्थाय तिष्ठेयं बालभावादतन्द्रितः
इथे मी काय बोलावं? कुठे जावं का नाही? की मी बालभावात शांतपणे, जागरूक राहून, गप्प बसावं?
व्यासोपदेशवर्णनम् दृष्ट्वा तं विस्मितं देवं शयानं वटपत्रके । उवाच सस्मितं वाक्यं विष्णो किं विस्मितो ह्यसि
त्या देवाला, वटाच्या पानावर विस्मयाने पडलेला पाहून, ती मंद हसत म्हणाली—'विष्णू, तुला एवढं आश्चर्य का वाटतंय?'
महाशक्त्याः प्रभावेण त्वं मां विस्मृतवान्पुरा । प्रभवे प्रलये जाते भूत्वा भूत्वा पुनः पुनः
महाशक्तीच्या प्रभावामुळे, पूर्वी तू मला विसरलास; सृष्टी आणि प्रलयाच्या वेळी, पुन्हा पुन्हा जन्म घेतोस.