देवीगीतायां श्रीदेव्याः पूजाविधिवर्णनम् हिमालय उवाच देवदेवि महेशानि करुणासागरेऽम्बिके । ब्रूहि पूजाविधिं सम्यग्यथावदधुना निजम्
देवीगीतामध्ये श्रीदेवीच्या पूजेची पद्धत सांगितली आहे. हिमालय म्हणतो: हे देवांची देवी, महेश्वरी, करुणेचा सागर, अंबिके, कृपया आता मला तुझ्या पूजेची योग्य पद्धत नीट सांग.
श्रीदेव्युवाच वक्ष्ये पूजाविधिं राजन्नम्बिकाया यथा प्रियम् । अत्यन्तश्रद्धया सार्धं शृणु पर्वतपुङ्गव
श्रीदेवी म्हणते: राजन, मी अंबिकेची जी पूजा मला प्रिय आहे ती पद्धत सांगते, तू ती पूर्ण श्रद्धेने ऐक, हे पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ.
द्विविधा मम पूजा स्याद् बाह्या चाभ्यन्तरापि च । बाह्यापि द्विविधा प्रोक्ता वैदिकी तान्त्रिकी तथा
माझी पूजा दोन प्रकारची असते—बाह्य आणि अंतःकरणाने. त्यातली बाह्य पूजा देखील दोन प्रकारची आहे—वैदिक आणि तांत्रिक.
वैदिक्यर्चापि द्विविधा मूर्तिभेदेन भूधर । वैदिकी वैदिकैः कार्या वेददीक्षासमन्वितैः
वैदिक पूजा देखील मूर्तीच्या प्रकारानुसार दोन प्रकारची असते, हे पर्वतराज. वैदिक पूजा फक्त वेदाध्ययन केलेल्या आणि वेदांमध्ये दीक्षा घेतलेल्या लोकांनी करावी.
तन्त्रोक्तदीक्षावद्भिस्तु तान्त्रिकी संश्रिता भवेत् । इत्थं पूजारहस्यं च न ज्ञात्वा विपरीतकम्
तांत्रिक पूजा तंत्रानुसार दीक्षा घेतलेल्या लोकांनीच करावी. या पूजेचे रहस्य न समजता उलट वागणारा—
करोति यो नरो मूढः स पतत्येव सर्वथा । तत्र या वैदिकी प्रोक्ता प्रथमा तां वदाम्यहम्
—जो मूर्ख माणूस असे करतो तो नक्कीच अधःपाताला जातो. आता मी प्रथम वैदिक पूजेचे वर्णन करतो.
यन्मे साक्षात्परं रूपं दृष्ट्वानसि भूधर । अनन्तशीर्षनयनमनन्तचरणं महत्
हे पर्वतराज, जे माझे श्रेष्ठ रूप तू प्रत्यक्ष पाहिले आहेस—असंख्य डोकी, डोळे आणि पाय असलेले, अती विशाल—
सर्वशक्तिसमायुक्तं प्रेरकं यत्परात्परम् । तदेव पूजयेन्नित्यं नमेद् ध्यायेत्स्मरेदपि
सर्व शक्तींनी युक्त, सर्वश्रेष्ठ, प्रेरणा देणारे तेच रूप नेहमी पूजावे, त्याला वंदन करावे, ध्यान करावे आणि आठवत राहावे.
इत्येतत्प्रथमार्चायाः स्वरूपं कथितं नग । शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः
अशा प्रकारे या पहिल्या पूजेचे स्वरूप मी सांगितले, हे पर्वतराज. मन शांत ठेव, एकाग्रता राख, आणि दंभ व अभिमान टाळ.
तत्परो भव तद्याजी तदेव शरणं व्रज । तदेव चेतसा पश्य जप ध्यायस्व सर्वदा
त्याच्यावर निष्ठा ठेव, त्याची पूजा कर, त्याच्याच आश्रयाला जा. मनाने त्याचे दर्शन घे, जप कर आणि नेहमी त्याचे ध्यान कर.
अनन्यया प्रेमयुक्तभक्त्या मद्भावमाश्रितः । यज्ञैर्यज तपोदानैर्मामेव परितोषय
एकनिष्ठ, प्रेमयुक्त भक्तीने माझ्या स्वरूपाचा आश्रय घे. यज्ञ, तप आणि दान यांद्वारे माझीच पूजा कर आणि मला संतुष्ट कर.
इत्थं ममानुग्रहतो मोक्ष्यसे भवबन्धनात् । मत्परा ये मदासक्तचित्ता भक्तवरा मताः
माझ्या कृपेने तू संसाराच्या बंधनातून मुक्त होशील. जे माझ्या भक्तीत लीन आहेत, ज्यांचे मन माझ्यात गुंतले आहे, तेच श्रेष्ठ भक्त मानले जातात.
प्रतिजाने भवादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु । ध्यानेन कर्मयुक्तेन भक्तिज्ञानेन वा पुनः
मी वचन देतो—या संसारातून मी त्यांना लवकरच मुक्त करीन, मग ते ध्यानासह कर्माने असो किंवा भक्ती व ज्ञानाने असो.
प्राप्याहं सर्वथा राजन्न तु केवलकर्मभिः । धर्मात्सञ्जायते भक्तिर्भक्त्या सञ्जायते परम्
राजन, मी सर्व प्रकारे प्राप्त होते, पण केवळ कर्माने नाही. धर्मातून भक्ती उत्पन्न होते आणि भक्तीतून परम पद मिळते.
श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं यत्स धर्मः प्रकीर्तितः । अन्यशास्त्रेण यः प्रोक्तो धर्माभासः स उच्यते
श्रुती आणि स्मृतींमध्ये जो धर्म सांगितला आहे तोच खरा धर्म आहे. इतर ग्रंथांमध्ये जो सांगितला आहे तो केवळ धर्माचा आभास आहे.
सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्च मत्तो वेदः समुत्थितः । अज्ञानस्य ममाभावादप्रमाणा न च श्रुतिः
सर्वज्ञ आणि सर्वशक्तिमान असलेल्या माझ्यापासून वेद निर्माण झाले आहेत. माझ्यात अज्ञान नसल्याने श्रुती कधीही अप्रमाण नाही.
स्मृतयश्च श्रुतेरर्थं गृहीत्वैव च निर्गताः । मन्वादीनां श्रुतीनां च ततः प्रामाण्यमिष्यते
स्मृतींना श्रुतीतील अर्थ घेऊनच जन्म मिळाला आहे. म्हणून मनु वगैरे ऋषींच्या श्रुतींचे प्रमाणत्व सर्वांनी मान्य केले आहे.
क्वचित्कदाचित्तन्त्रार्थकटाक्षेण परोदितम् । धर्मं वदन्ति सोंऽशस्तु नैव ग्राह्योऽस्ति वैदिकैः
कधी कधी, काही ठिकाणी तंत्रातील अर्थाचा थोडक्यात उल्लेख करून धर्म सांगितला जातो; पण वेद मानणाऱ्यांनी तो भाग स्वीकारू नये.
अन्येषां शास्त्रकर्तॄणामज्ञानप्रभवत्वतः । अज्ञानदोषदुष्टत्वात्तदुक्तेर्न प्रमाणता
इतर शास्त्रांचे कर्ते अज्ञानामुळेच ग्रस्त असतात, त्यांच्या बोलण्यात अज्ञानाचा दोष असतो, म्हणून त्यांच्या वचनांना प्रमाण मानता येत नाही.
तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं सर्वथा वेदमाश्रयेत् । राजाज्ञा च यथा लोके हन्यते न कदाचन
म्हणून जो मुक्ती इच्छितो त्याने नेहमी धर्मासाठी वेदांचा आधार घ्यावा; जसे जगात राजाज्ञा कधीच मोडली जात नाही.
सर्वेशान्या ममाज्ञा सा श्रुतिस्त्याज्या कथं नृभिः । मदाज्ञारक्षणार्थं तु ब्रह्मक्षत्रियजातयः
सर्व आज्ञांमध्ये माझीच आज्ञा खरी आहे; मग माझी आज्ञा असलेल्या श्रुतीला माणसांनी कशी सोडावे? माझ्या आज्ञेचे रक्षण व्हावे म्हणून मी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय जाती निर्माण केल्या.
मया सृष्टास्ततो ज्ञेयं रहस्यं मे श्रुतेर्वचः । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूधर
म्हणून हे माझे गुपित जाण, श्रुतीचे वचन हे माझेच आहे. जेव्हा जेव्हा धर्माचा क्षय होतो, हे पर्वतांनो, आणि अधर्म वाढतो,
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा वेषान्बिभर्म्यहम् । देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभवन्नृप
तेव्हा मी विविध रूपे धारण करतो; आणि म्हणूनच, राजन, देव आणि दैत्य यांचा भेद निर्माण झाला.
ये न कुर्वन्ति तद्धर्मं तच्छिक्षार्थं मया सदा । सम्पादितास्तु नरकास्त्रासो यच्छ्रवणाद्भवेत्
जे लोक तो धर्म आचरण करत नाहीत, त्यांच्या शिक्षेसाठी मी नेहमी नरकांची निर्मिती केली आहे, ज्यांचे फक्त ऐकले तरी भीती वाटते.
यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्यं समाश्रयेत् । राजा प्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः
जो वेदधर्म सोडून दुसऱ्या धर्माचा आश्रय घेतो, अशा अधार्मिक लोकांना राजा आपल्या देशातून हाकलून द्यावा.
ब्राह्मणैर्न च सम्भाष्याः पङ्क्तिग्राह्या न च द्विजैः । अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च
ब्राह्मणांनी त्यांच्याशी बोलू नये, द्विजांनी त्यांना भोजनाच्या पंक्तीत सामील करू नये; आणि या जगात जी इतर अनेक शास्त्रे आहेत,
श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वशः । वामं कापालकं चैव कौलकं भैरवागमः
श्रुती-स्मृतीला विरोध करणारी ती सर्व शास्त्रे अंधकारमय आहेत; जसे वाम, कापालिक, कौळ, आणि भैरव आगम.
शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुकः । दक्षशापाद् भृगोः शापाद्दधीचस्य च शापतः
ही सर्व शास्त्रे शिवाने मोहासाठीच रचली आहेत, दुसऱ्या कोणत्याही हेतूने नाहीत; दक्ष, भृगु आणि दधीच यांच्या शापामुळे,
दग्धा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृताः । तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमतः सदा
जे श्रेष्ठ ब्राह्मण जळाले आणि वेदमार्गाबाहेर गेले, त्यांच्या उद्धारासाठी नेहमी एक सोपा मार्ग तयार केला गेला.
शैवाश्च वैष्णवाश्श्चैव सौराः शाक्तास्तथैव च । गाणपत्या आगमाश्च प्रणीताः शङ्करेण तु
म्हणूनच, शैव, वैष्णव, सौर, शाक्त आणि गणपत्य आगम ही सर्व शास्त्रे शंकराने रचली.