ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः । सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ज्ञान मिळवल्यावर माणूस कृतार्थ होतो—असं वेदांताने ठणकावून सांगितलं आहे. सारं काही संक्षिप्त सांगितलं; अजून तुला काय ऐकायचं आहे?
देवीगीतायां महोत्सवव्रतस्थानवर्णनम् हिमालय उवाच कति स्थानानि देवेशि द्रष्टव्यानि महीतले । मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च
देवीगीतेतील महोत्सवव्रतांची आणि पवित्र स्थळांची वर्णना. हिमालय म्हणाला: देवांच्या देवी, पृथ्वीवर किती अशी ठिकाणं आहेत जी पाहायला हवीत—मुख्य, पवित्र आणि देवीला अतिशय प्रिय?
व्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदान्युत्सवा अपि । तत्सर्वं देव मे मातः कृतकृत्यो यतो नरः
आणि कोणती व्रतं समाधान देणारी आहेत, आणि कोणते उत्सव? हे सगळं सांग, देवमाते, कारण यामुळे माणूस कृतार्थ होतो.
श्रीदेव्युवाच सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मकाः । उत्सवाः सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी
श्रीदेवी म्हणाली: जे काही दिसतं ते सगळं माझं स्थान आहे; सर्व काळ व्रताचं रूप आहेत; आणि सर्व उत्सव सर्व काळात आहेत, कारण मी सर्व रूपांची आहे.
तथापि भक्तवात्सल्यात्किञ्चित्किञ्चिदथोच्यते । शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम
तरीही भक्तांवर प्रेम म्हणून थोडक्यात काही सांगते; पर्वतराजा, तू लक्षपूर्वक माझं बोलणं ऐक.
कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता । मातुः पुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम्
कोल्हापूर हे महान स्थान आहे जिथे लक्ष्मी नेहमी वास करते; दुसरं म्हणजे मातेसंस्थान, ते रेनुकेच्या अधिष्ठानाखालील श्रेष्ठ स्थान आहे.
तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्गं तथैव च । हिङ्गुलाया महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च
तिसरं स्थान म्हणजे तुळजापूर, आणि त्याचप्रमाणे सप्तशृंग; हिंगुळा देवीचं महान स्थान आणि ज्वाळामुखीचं स्थानही आहे.
शकम्भर्याः परं स्थानं भ्रामर्याः स्थानमुत्तमम् । श्रीरक्तदन्तिकास्थानं दुर्गास्थानं तथैव च
शाकंभरीचं श्रेष्ठ स्थान, भ्रमरीचं उत्तम स्थान, श्री रक्तदंतिका देवीचं स्थान आणि दुर्गा देवीचं स्थानही आहे.
विन्ध्याचलनिवासिन्याः स्थानं सर्वोत्तमोत्तमम् । अन्नपूर्णमहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम्
विंध्याचलावर वसणाऱ्या देवीचं सर्वश्रेष्ठ स्थान, अन्नपूर्णेचं महान स्थान आणि कांचीपूर हे अतुलनीय स्थान आहे.
भीमादेव्याः परं स्थानं विमलास्थानमेव च । श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव
भीमा देवीचं श्रेष्ठ स्थान, विमला देवीचं स्थान, श्री चंद्रला देवीचं महान स्थान आणि कौशिकी देवीचं स्थानही आहे.
नीलाम्बायाः परं स्थानं नीलपर्वतमस्तके । जाम्बूनदेश्वरीस्थानं तथा श्रीनगरं शुभम्
नीलांबा देवीचं श्रेष्ठ स्थान निळ्या पर्वताच्या शिखरावर आहे; जांभूवनदेश्वरीचं स्थान आणि शुभ श्रीनगर हेही आहे.
गुह्यकाल्या महास्थानं नेपाले यत्प्रतिष्ठितम् । मीनाक्ष्याः परमं स्थानं यच्च प्रोक्तं चिदम्बरे
गुह्यकाळीचं महान स्थान नेपाळमध्ये वसलेलं आहे; मीनाक्षीचं श्रेष्ठ स्थान आणि चिदंबरममध्ये सांगितलेलं स्थानही आहे.
वेदारण्यं महास्थानं सुन्दर्याः समधिष्ठितम् । एकाम्बरं महास्थानं परशक्त्या प्रतिष्ठितम्
वेदारण्य हे सुंदर देवीने स्थापन केलेले एक महान स्थान आहे. एकांबरा हेही पराशक्तीने स्थापन केलेले एक मोठे पवित्र स्थान आहे.
महालसा परं स्थानं योगेश्वर्यास्तथैव च । तथा नीलसरस्वत्याः स्थानं चीनेषु विश्रुतम्
महाळसा आणि योगेश्वरी यांचीही श्रेष्ठ स्थाने आहेत. तसेच नीलसरस्वतीचे स्थान चीनमध्ये प्रसिद्ध आहे.
वैद्यनाथे तु बगलास्थानं सर्वोत्तमं मतम् । श्रीमच्छ्रीभुवनेश्वर्या मणिद्वीपं मम स्मृतम्
वैद्यनाथ येथे बगलेचे स्थान सर्वश्रेष्ठ मानले जाते. श्रीमद्श्रीभुवनेश्वरीचे मणिद्वीप मला नेहमी आठवते.
श्रीमत्त्रिपुरभैरव्याः कामाख्यायोनिमण्डलम् । भूमण्डले क्षेत्ररत्नं महामायाधिवासितम्
श्रीमद्त्रिपुरभैरवीचे कामाख्येचे योनिमंडल हे पृथ्वीवरील क्षेत्ररत्न आहे, जिथे महामाया वास करते.
नातः परतरं स्थानं क्वचिदस्ति धरातले । प्रतिमासं भवेद्देवी यत्र साक्षाद्रजस्वला
या कामाख्येच्या योनिमंडलापेक्षा पृथ्वीवर दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ स्थान नाही, कारण येथे देवी प्रत्यक्ष मासिक धर्म अवस्थेत दर महिन्याला प्रकट होते.
तत्रत्या देवताः सर्वाः पर्वतात्मकतां गताः । पर्वतेषु वसन्त्येव महत्यो देवता अपि
तेथील सर्व देवता पर्वतांचे रूप धारण करून राहतात. मोठ्या मोठ्या देवता देखील पर्वतांमध्ये वास करतात.
तत्रत्या पृथिवी सर्वा देवीरूपा स्मृता बुधैः । नातः परतरं स्थानं कामाख्यायोनिमण्डलात्
तेथील संपूर्ण भूमी ही विद्वानांच्या मते देवीचेच रूप आहे. कामाख्येच्या योनिमंडलापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही स्थान नाही.
गायत्र्याश्च परं स्थानं श्रीमत्पुष्करमीरितम् । अमरेशे चण्डिका स्यात्प्रभासे पुष्करेक्षिणी
गायत्रीचे श्रेष्ठ स्थान म्हणजे श्रीमत्पुष्कर. अमरेश येथे चंडिका आहे आणि प्रभास येथे पुष्करेक्षणी आहे.
नैमिषे तु महास्थाने देवी सा लिङ्गधारिणी । पुरुहूता पुष्कराक्षे आषाढौ च रतिस्तथा
नैमिषाच्या महान क्षेत्रात देवी लिंगधारी रूपात आहे. पुरुहूत येथे ती पुष्कराक्षी आहे आणि आषाढ येथे ती रती आहे.
चण्डमुण्डीमहास्थाने दण्डिनी परमेश्वरी । भारभूतौ भवेद्भूतिर्नाकुले नकुलेश्वरी
चंडमुंडीच्या महान स्थळी दंडिनी ही परमेश्वरी आहे. भारभूत येथे भूती आहे आणि नकुल येथे नकुलेश्वरी आहे.
चन्द्रिका तु हरिश्चन्द्रे श्रीगिरौ शाङ्करी स्मृता । जप्येश्वरे त्रिशूला स्यात्सूक्ष्मा चाम्रातकेश्वरे
हरिश्चंद्र येथे चंद्रिका आहे आणि श्रीगिरीवर शांकरी म्हणून ओळखली जाते. जप्येश्वर येथे त्रिशूला आहे आणि अम्रात्केश्वर येथे सूक्ष्मा आहे.
शाङ्करी तु महाकाले शर्वाणी मध्यमाभिधे । केदाराख्ये महाक्षेत्रे देवी सा मार्गदायिनी
महाकाळ येथे शांकरी आहे आणि मध्यम नावाने शर्वाणी ओळखली जाते. केदार नावाच्या मोठ्या क्षेत्रात देवी मार्गदर्शक आहे.
भैरवाख्ये भैरवी सा गयायां मङ्गला स्मृता । स्थाणुप्रिया कुरुक्षेत्रे स्वायम्भुव्यपि नाकुले
भैरव नावाच्या स्थळी भैरवी आहे. गया येथे ती मंगल म्हणून ओळखली जाते. कुरुक्षेत्रात स्थाणुप्रिया आहे आणि नकुल येथे स्वयंभू आहे.
कनखले भवेदुग्रा विश्वेशा विमलेश्वरे । अट्टहासे महानन्दा महेन्द्रे तु महान्तका
कनखळ येथे ती उग्र आहे, विश्वेश येथे विमलेश्वरी आहे. अट्टहास येथे महानंदा आहे आणि महेंद्र येथे महांतका आहे.
भीमे भीमेश्वरी प्रोक्ता स्थाने वस्त्रापथे पुनः । भवानी शाङ्करी प्रोक्ता रुद्राणी त्वर्धकोटिके
भीम येथे ती भीमेश्वरी म्हणून ओळखली जाते. वस्त्रपथ येथे ती भवानी शांकरी आहे आणि अर्धकोटिक येथे ती रुद्राणी आहे.
अविमुक्ते विशालाक्षी महाभागा महालये । गोकर्णे भद्रकर्णी स्याद्भद्रा स्याद्भद्रकर्णके
अविमुक्त येथे ती विशालाक्षी म्हणून, महाभाग्यवती आणि महालयात आहे. गोकार्ण येथे ती भद्रकर्णी आहे आणि भद्रकर्णक येथे ती भद्रा आहे.
उत्पलाक्षी सुवर्णाक्षे स्थाण्वीशा स्थाणुसञ्ज्ञके । कमलालये तु कमला प्रचण्डा छगलण्डके
उत्पलाक्षी सुवर्णाक्ष येथे आहे, स्थाण्वीशा स्थाणुसंज्ञा येथे आहे. कमलालय येथे ती कमला आहे आणि चगळंड येथे ती प्रचंड आहे.
कुरण्डले त्रिसन्ध्या स्यान्माकोटे मुकुटेश्वरी । मण्डलेशे शाण्डकी स्यात्काली कालञ्जरे पुनः
कुरंडल येथे ती त्रिसंध्या आहे, माकोट येथे मुकुटेश्वरी आहे. मंडलेश येथे शांडकी आहे आणि कालिंजर येथे ती पुन्हा काली आहे.