छायातपौ यथा स्वच्छौ विविक्तौ तद्वदेव हि । मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वैतभावविवर्जितम्
जसे स्वच्छ आणि वेगळ्या जागी सावली आणि ऊन वेगळे असतात, तसेच माझ्या लोकात द्वैतभाव नसलेले ज्ञान प्रकट होते.
यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो म्रियेत चेत् । ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततः परम्
पण जो केवळ वैराग्ययुक्त असूनही ज्ञानाविना मरतो, तो ब्रह्मलोकात अख्खा कल्पभर राहतो आणि त्यानंतरही पुढे जातो.
शुचीनां श्रीमतां गेहे भवेत्तस्य जनिः पुनः । करोति साधनं पश्चात्ततो ज्ञानं हि जायते
मग त्याचा जन्म शुद्ध आणि श्रीमंत घरात पुन्हा होतो; नंतर तो साधना करतो आणि मग ज्ञान प्राप्त होते.
अनेकजन्मभी राजञ्ज्ञानं स्यान्नैकजन्मना । ततः सर्वप्रयत्नेन ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत्
हे राजन, ज्ञान अनेक जन्मांनीच मिळते, एका जन्मात नाही; म्हणून ज्ञानासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करावा.
नोचेन्महान् विनाशः स्याज्जन्मैतद्दुर्लभं पुनः । तत्रापि प्रथमे वर्णे वेदप्राप्तिश्च दुर्लभा
नाहीतर फार मोठं नुकसान झालं असतं; असं जन्म पुन्हा मिळणं फार कठीण आहे. त्यातही पहिल्या वर्णात जन्म घेऊन वेद मिळवणंही दुर्मिळच आहे.
शमादिषट्कसम्पत्तिर्योगसिद्धिस्तथैव च । तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवात्र दुर्लभम्
शांतता वगैरे सहा सद्गुण मिळवणं, योगसाधना साधणं आणि उत्तम गुरू मिळणं—हे सगळंच इथे फारच दुर्मिळ आहे.
तथेन्द्रियाणां पटुता संस्कृतत्वं तनोस्तथा । अनेकजन्मपुण्यैस्तु मोक्षेच्छा जायते ततः
तसंच इंद्रियांची तीक्ष्णता, शरीराचं शुद्ध होणं—हे सुद्धा मिळतं. मग अनेक जन्मांच्या पुण्यामुळेच मुक्तीची इच्छा मनात येते.
साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो नरः । ज्ञानार्थं नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम्
साधनं फळदायी असूनही, आणि असा जन्म मिळूनही, जो माणूस ज्ञानासाठी प्रयत्न करत नाही, त्याचा जन्म व्यर्थच जातो.
तस्माद्राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम्
म्हणून, राजन्, ज्याच्या त्याच्या शक्तीनुसार ज्ञानासाठी प्रयत्न करावा; प्रत्येक पावलावर अश्वमेध यज्ञाचं फळ नक्कीच मिळतं.
घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् । सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन
दुधात जसं तूप लपलेलं असतं, तसं ज्ञान प्रत्येक जीवामध्ये असतं; ते मनरूपी मंथनदंडाने नेहमी मंथन करून मिळवावं लागतं.
ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः । सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ज्ञान मिळवल्यावर माणूस कृतार्थ होतो—असं वेदांताने ठणकावून सांगितलं आहे. सारं काही संक्षिप्त सांगितलं; अजून तुला काय ऐकायचं आहे?
देवीगीतायां महोत्सवव्रतस्थानवर्णनम् हिमालय उवाच कति स्थानानि देवेशि द्रष्टव्यानि महीतले । मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च
देवीगीतेतील महोत्सवव्रतांची आणि पवित्र स्थळांची वर्णना. हिमालय म्हणाला: देवांच्या देवी, पृथ्वीवर किती अशी ठिकाणं आहेत जी पाहायला हवीत—मुख्य, पवित्र आणि देवीला अतिशय प्रिय?
व्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदान्युत्सवा अपि । तत्सर्वं देव मे मातः कृतकृत्यो यतो नरः
आणि कोणती व्रतं समाधान देणारी आहेत, आणि कोणते उत्सव? हे सगळं सांग, देवमाते, कारण यामुळे माणूस कृतार्थ होतो.
श्रीदेव्युवाच सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मकाः । उत्सवाः सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी
श्रीदेवी म्हणाली: जे काही दिसतं ते सगळं माझं स्थान आहे; सर्व काळ व्रताचं रूप आहेत; आणि सर्व उत्सव सर्व काळात आहेत, कारण मी सर्व रूपांची आहे.
तथापि भक्तवात्सल्यात्किञ्चित्किञ्चिदथोच्यते । शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम
तरीही भक्तांवर प्रेम म्हणून थोडक्यात काही सांगते; पर्वतराजा, तू लक्षपूर्वक माझं बोलणं ऐक.
कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता । मातुः पुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम्
कोल्हापूर हे महान स्थान आहे जिथे लक्ष्मी नेहमी वास करते; दुसरं म्हणजे मातेसंस्थान, ते रेनुकेच्या अधिष्ठानाखालील श्रेष्ठ स्थान आहे.
तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्गं तथैव च । हिङ्गुलाया महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च
तिसरं स्थान म्हणजे तुळजापूर, आणि त्याचप्रमाणे सप्तशृंग; हिंगुळा देवीचं महान स्थान आणि ज्वाळामुखीचं स्थानही आहे.
शकम्भर्याः परं स्थानं भ्रामर्याः स्थानमुत्तमम् । श्रीरक्तदन्तिकास्थानं दुर्गास्थानं तथैव च
शाकंभरीचं श्रेष्ठ स्थान, भ्रमरीचं उत्तम स्थान, श्री रक्तदंतिका देवीचं स्थान आणि दुर्गा देवीचं स्थानही आहे.
विन्ध्याचलनिवासिन्याः स्थानं सर्वोत्तमोत्तमम् । अन्नपूर्णमहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम्
विंध्याचलावर वसणाऱ्या देवीचं सर्वश्रेष्ठ स्थान, अन्नपूर्णेचं महान स्थान आणि कांचीपूर हे अतुलनीय स्थान आहे.
भीमादेव्याः परं स्थानं विमलास्थानमेव च । श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव
भीमा देवीचं श्रेष्ठ स्थान, विमला देवीचं स्थान, श्री चंद्रला देवीचं महान स्थान आणि कौशिकी देवीचं स्थानही आहे.
नीलाम्बायाः परं स्थानं नीलपर्वतमस्तके । जाम्बूनदेश्वरीस्थानं तथा श्रीनगरं शुभम्
नीलांबा देवीचं श्रेष्ठ स्थान निळ्या पर्वताच्या शिखरावर आहे; जांभूवनदेश्वरीचं स्थान आणि शुभ श्रीनगर हेही आहे.
गुह्यकाल्या महास्थानं नेपाले यत्प्रतिष्ठितम् । मीनाक्ष्याः परमं स्थानं यच्च प्रोक्तं चिदम्बरे
गुह्यकाळीचं महान स्थान नेपाळमध्ये वसलेलं आहे; मीनाक्षीचं श्रेष्ठ स्थान आणि चिदंबरममध्ये सांगितलेलं स्थानही आहे.
वेदारण्यं महास्थानं सुन्दर्याः समधिष्ठितम् । एकाम्बरं महास्थानं परशक्त्या प्रतिष्ठितम्
वेदारण्य हे सुंदर देवीने स्थापन केलेले एक महान स्थान आहे. एकांबरा हेही पराशक्तीने स्थापन केलेले एक मोठे पवित्र स्थान आहे.
महालसा परं स्थानं योगेश्वर्यास्तथैव च । तथा नीलसरस्वत्याः स्थानं चीनेषु विश्रुतम्
महाळसा आणि योगेश्वरी यांचीही श्रेष्ठ स्थाने आहेत. तसेच नीलसरस्वतीचे स्थान चीनमध्ये प्रसिद्ध आहे.
वैद्यनाथे तु बगलास्थानं सर्वोत्तमं मतम् । श्रीमच्छ्रीभुवनेश्वर्या मणिद्वीपं मम स्मृतम्
वैद्यनाथ येथे बगलेचे स्थान सर्वश्रेष्ठ मानले जाते. श्रीमद्श्रीभुवनेश्वरीचे मणिद्वीप मला नेहमी आठवते.
श्रीमत्त्रिपुरभैरव्याः कामाख्यायोनिमण्डलम् । भूमण्डले क्षेत्ररत्नं महामायाधिवासितम्
श्रीमद्त्रिपुरभैरवीचे कामाख्येचे योनिमंडल हे पृथ्वीवरील क्षेत्ररत्न आहे, जिथे महामाया वास करते.
नातः परतरं स्थानं क्वचिदस्ति धरातले । प्रतिमासं भवेद्देवी यत्र साक्षाद्रजस्वला
या कामाख्येच्या योनिमंडलापेक्षा पृथ्वीवर दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ स्थान नाही, कारण येथे देवी प्रत्यक्ष मासिक धर्म अवस्थेत दर महिन्याला प्रकट होते.
तत्रत्या देवताः सर्वाः पर्वतात्मकतां गताः । पर्वतेषु वसन्त्येव महत्यो देवता अपि
तेथील सर्व देवता पर्वतांचे रूप धारण करून राहतात. मोठ्या मोठ्या देवता देखील पर्वतांमध्ये वास करतात.
तत्रत्या पृथिवी सर्वा देवीरूपा स्मृता बुधैः । नातः परतरं स्थानं कामाख्यायोनिमण्डलात्
तेथील संपूर्ण भूमी ही विद्वानांच्या मते देवीचेच रूप आहे. कामाख्येच्या योनिमंडलापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही स्थान नाही.
गायत्र्याश्च परं स्थानं श्रीमत्पुष्करमीरितम् । अमरेशे चण्डिका स्यात्प्रभासे पुष्करेक्षिणी
गायत्रीचे श्रेष्ठ स्थान म्हणजे श्रीमत्पुष्कर. अमरेश येथे चंडिका आहे आणि प्रभास येथे पुष्करेक्षणी आहे.