प्रारब्धेन यथा यच्च क्रियते तत्तथा भवेत् । न मे चिन्तास्ति तत्रापि देहसंरक्षणादिषु
ज्याच्या नशिबात जे काही घडायचे ते तसेच घडू देतो, आणि देहाचे रक्षण वगैरे गोष्टींबद्दल मला कधीच चिंता नसते,
इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परभक्तिस्तु सा स्मृता । यस्यां देव्यतिरिक्तं तु न किञ्चिदपि भाव्यते
ही जी भक्ती सांगितली, तीच खरी पराभक्ती समजली जाते, ज्यात देवीखेरीज दुसरे काहीच मनात येत नाही.
इत्थं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः । तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्रूपे विलयो भवेत्
हे पर्वतराजा, ज्याच्यात अशी पराभक्ती खऱ्या अर्थाने निर्माण होते, त्याच वेळी तो माझ्या चैतन्यमय स्वरूपात विलीन होतो.
भक्तेस्तु या परा काष्ठा सैव ज्ञानं प्रकीर्तितम् । वैराग्यस्य च सीमा सा ज्ञाने तदुभयं यतः
भक्तीची हीच सर्वोच्च अवस्था ज्ञान म्हणून ओळखली जाते, आणि तीच वैराग्याचीही मर्यादा आहे, कारण दोन्ही ज्ञानातूनच उत्पन्न होतात.
भक्तौ कृतायां यस्यापि प्रारब्धवशतो नग । न जायते मम ज्ञानं मणिद्वीपं स गच्छति
हे पर्वतराजा, जरी भक्ती केल्यानंतरही नशिबामुळे माझे ज्ञान प्राप्त झाले नाही, तरीही तो मणिद्वीपावर पोहोचतो.
तत्र गत्वाखिलान्भोगाननिच्छन्नपि चर्च्छति । तदन्ते मम चिद्रूपज्ञानं सम्यग्भवेन्नग
तेथे गेल्यावर, इच्छा नसतानाही सर्व प्रकारचे सुख उपभोगतो; आणि त्या शेवटी, माझ्या चैतन्यमय स्वरूपाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते, हे पर्वतराजा.
तेन मुक्तः सदैव स्याज्ज्ञानान्मुक्तिर्न चान्यथा । इहैव यस्य ज्ञानं स्याद्धृद्गतप्रत्यगात्मनः
त्या ज्ञानामुळे तो नेहमीच मुक्त राहतो; ज्ञानाशिवाय मुक्ती मिळत नाही. ज्याच्या अंतःकरणात, आतल्या आत्म्यात हे ज्ञान येथेच प्रकट होते—
मम संवित्परतनोस्तस्य प्राणा व्रजन्ति न । ब्रह्मैव संस्तदाप्नोति ब्रह्मैव ब्रह्म वेद यः
ज्याचे प्राण माझ्या चेतनेवर अवलंबून असतात, त्याचे प्राण जात नाहीत; तो स्वतः ब्रह्म प्राप्त करतो—जो ब्रह्म जाणतो तोच ब्रह्म होतो.
कण्ठचामीकरसममज्ञानात्तु तिरोहितम् । ज्ञानादज्ञाननाशेन लब्धमेव हि लभ्यते
कंठात असलेल्या सोन्यासारखे, अज्ञानामुळे लपलेले, ते फक्त ज्ञानाने अज्ञान नष्ट केल्यावरच मिळते.
विदिताविदितादन्यन्नगोत्तम वपुर्मम । यथादर्शे तथात्मनि यथा जले तथा पितृलोके
हे उत्तम पर्वता, ज्ञात आणि अज्ञात यापलीकडे, माझे स्वरूप आरशात जसे दिसते तसे स्वतःमध्ये, पाण्यात जसे दिसते तसे पितृलोकातही प्रकट होते.
छायातपौ यथा स्वच्छौ विविक्तौ तद्वदेव हि । मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वैतभावविवर्जितम्
जसे स्वच्छ आणि वेगळ्या जागी सावली आणि ऊन वेगळे असतात, तसेच माझ्या लोकात द्वैतभाव नसलेले ज्ञान प्रकट होते.
यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो म्रियेत चेत् । ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततः परम्
पण जो केवळ वैराग्ययुक्त असूनही ज्ञानाविना मरतो, तो ब्रह्मलोकात अख्खा कल्पभर राहतो आणि त्यानंतरही पुढे जातो.
शुचीनां श्रीमतां गेहे भवेत्तस्य जनिः पुनः । करोति साधनं पश्चात्ततो ज्ञानं हि जायते
मग त्याचा जन्म शुद्ध आणि श्रीमंत घरात पुन्हा होतो; नंतर तो साधना करतो आणि मग ज्ञान प्राप्त होते.
अनेकजन्मभी राजञ्ज्ञानं स्यान्नैकजन्मना । ततः सर्वप्रयत्नेन ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत्
हे राजन, ज्ञान अनेक जन्मांनीच मिळते, एका जन्मात नाही; म्हणून ज्ञानासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करावा.
नोचेन्महान् विनाशः स्याज्जन्मैतद्दुर्लभं पुनः । तत्रापि प्रथमे वर्णे वेदप्राप्तिश्च दुर्लभा
नाहीतर फार मोठं नुकसान झालं असतं; असं जन्म पुन्हा मिळणं फार कठीण आहे. त्यातही पहिल्या वर्णात जन्म घेऊन वेद मिळवणंही दुर्मिळच आहे.
शमादिषट्कसम्पत्तिर्योगसिद्धिस्तथैव च । तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवात्र दुर्लभम्
शांतता वगैरे सहा सद्गुण मिळवणं, योगसाधना साधणं आणि उत्तम गुरू मिळणं—हे सगळंच इथे फारच दुर्मिळ आहे.
तथेन्द्रियाणां पटुता संस्कृतत्वं तनोस्तथा । अनेकजन्मपुण्यैस्तु मोक्षेच्छा जायते ततः
तसंच इंद्रियांची तीक्ष्णता, शरीराचं शुद्ध होणं—हे सुद्धा मिळतं. मग अनेक जन्मांच्या पुण्यामुळेच मुक्तीची इच्छा मनात येते.
साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो नरः । ज्ञानार्थं नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम्
साधनं फळदायी असूनही, आणि असा जन्म मिळूनही, जो माणूस ज्ञानासाठी प्रयत्न करत नाही, त्याचा जन्म व्यर्थच जातो.
तस्माद्राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम्
म्हणून, राजन्, ज्याच्या त्याच्या शक्तीनुसार ज्ञानासाठी प्रयत्न करावा; प्रत्येक पावलावर अश्वमेध यज्ञाचं फळ नक्कीच मिळतं.
घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् । सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन
दुधात जसं तूप लपलेलं असतं, तसं ज्ञान प्रत्येक जीवामध्ये असतं; ते मनरूपी मंथनदंडाने नेहमी मंथन करून मिळवावं लागतं.
ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः । सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ज्ञान मिळवल्यावर माणूस कृतार्थ होतो—असं वेदांताने ठणकावून सांगितलं आहे. सारं काही संक्षिप्त सांगितलं; अजून तुला काय ऐकायचं आहे?
देवीगीतायां महोत्सवव्रतस्थानवर्णनम् हिमालय उवाच कति स्थानानि देवेशि द्रष्टव्यानि महीतले । मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च
देवीगीतेतील महोत्सवव्रतांची आणि पवित्र स्थळांची वर्णना. हिमालय म्हणाला: देवांच्या देवी, पृथ्वीवर किती अशी ठिकाणं आहेत जी पाहायला हवीत—मुख्य, पवित्र आणि देवीला अतिशय प्रिय?
व्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदान्युत्सवा अपि । तत्सर्वं देव मे मातः कृतकृत्यो यतो नरः
आणि कोणती व्रतं समाधान देणारी आहेत, आणि कोणते उत्सव? हे सगळं सांग, देवमाते, कारण यामुळे माणूस कृतार्थ होतो.
श्रीदेव्युवाच सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मकाः । उत्सवाः सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी
श्रीदेवी म्हणाली: जे काही दिसतं ते सगळं माझं स्थान आहे; सर्व काळ व्रताचं रूप आहेत; आणि सर्व उत्सव सर्व काळात आहेत, कारण मी सर्व रूपांची आहे.
तथापि भक्तवात्सल्यात्किञ्चित्किञ्चिदथोच्यते । शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम
तरीही भक्तांवर प्रेम म्हणून थोडक्यात काही सांगते; पर्वतराजा, तू लक्षपूर्वक माझं बोलणं ऐक.
कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता । मातुः पुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम्
कोल्हापूर हे महान स्थान आहे जिथे लक्ष्मी नेहमी वास करते; दुसरं म्हणजे मातेसंस्थान, ते रेनुकेच्या अधिष्ठानाखालील श्रेष्ठ स्थान आहे.
तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्गं तथैव च । हिङ्गुलाया महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च
तिसरं स्थान म्हणजे तुळजापूर, आणि त्याचप्रमाणे सप्तशृंग; हिंगुळा देवीचं महान स्थान आणि ज्वाळामुखीचं स्थानही आहे.
शकम्भर्याः परं स्थानं भ्रामर्याः स्थानमुत्तमम् । श्रीरक्तदन्तिकास्थानं दुर्गास्थानं तथैव च
शाकंभरीचं श्रेष्ठ स्थान, भ्रमरीचं उत्तम स्थान, श्री रक्तदंतिका देवीचं स्थान आणि दुर्गा देवीचं स्थानही आहे.
विन्ध्याचलनिवासिन्याः स्थानं सर्वोत्तमोत्तमम् । अन्नपूर्णमहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम्
विंध्याचलावर वसणाऱ्या देवीचं सर्वश्रेष्ठ स्थान, अन्नपूर्णेचं महान स्थान आणि कांचीपूर हे अतुलनीय स्थान आहे.
भीमादेव्याः परं स्थानं विमलास्थानमेव च । श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव
भीमा देवीचं श्रेष्ठ स्थान, विमला देवीचं स्थान, श्री चंद्रला देवीचं महान स्थान आणि कौशिकी देवीचं स्थानही आहे.