मात्सर्यक्रोधयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी । परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च
जो माणूस मत्सर आणि रागाने भरलेला असतो, त्याची भक्ती तामसी असते. पण जो दुसऱ्याला त्रास देत नाही आणि फक्त स्वतःच्या कल्याणासाठी वागतो—
नित्यं सकामो हृदयं यशोऽर्थी भोगलोलुपः । तत्तत्फलसमावाप्त्यै मामुपास्तेऽतिभक्तितः
जो नेहमीच काही ना काही इच्छा धरतो, कीर्ती, संपत्ती आणि भोग यांचा लोभी असतो, तो वेगवेगळ्या फळांसाठी मोठ्या भक्तीने माझी उपासना करतो—
भेदबुद्ध्या तु मां स्वस्मादन्यां जानाति पामरः । तस्य भक्तिः समाख्याता नगाधिप तु राजसी
पण जो अज्ञानी माणूस, वेगळेपणाच्या बुद्धीने, मला स्वतःपासून वेगळी समजतो— त्याची भक्ती, हे पर्वतराजा, राजसी म्हणतात.
परमेशार्पणं कर्म पापसङ्क्षालनाय च । वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयानिशम्
परमेश्वराला अर्पण केलेली कर्मे आणि पाप धुण्यासाठी केलेली कर्मे, वेदांनी सांगितली आहेत म्हणून, मला नेहमीच करायलाच हव्यात.
इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रितः । करोति प्रीतये कर्म भक्तिः सा नग सत्त्विकी
जो ठाम मनाने, वेगळेपणाची भावना ठेवूनसुद्धा, माझ्या आनंदासाठी कर्म करतो— त्याची भक्ती, हे श्रेष्ठ पर्वत, सात्त्विक आहे.
परभक्तेः प्रापिकेयं भेदबुद्ध्यवलम्बनात् । पूर्वप्रोक्ते ह्युभे भक्ती न परप्रापिके मते
ही भक्ती, वेगळेपणाच्या भावनेवर आधारलेली असली तरी, ती श्रेष्ठ भक्तीकडे नेते; पण आधी सांगितलेल्या दोन भक्ती श्रेष्ठत्वाकडे नेत नाहीत.
अधुना परभक्तिं तु प्रोच्यमानां निबोध मे । मद्गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम्
आता मी सांगणारी श्रेष्ठ भक्ती ऐक. माझ्या गुणांचे नेहमी ऐकणे, माझी नावे सातत्याने उच्चारणे—
कल्याणगुणरत्नानामाकरायां मयि स्थिरम् । चेतसो वर्तनं चैव तैलधारासमं सदा
माझ्यात, जो शुभ गुणांचा खजिना आहे, मन नेहमी स्थिर ठेवणे, आणि तेही तेलाच्या अखंड धारेप्रमाणे—
हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्भवेदपि । सामीप्यसार्ष्टिसायुज्यसालोक्यानां न चैषणा
त्या भक्तीत कधीच कोणताही हेतू किंवा कारण नसते, आणि मला जवळ मिळवणे, सारखेपणा, एकरूपता किंवा माझ्याजवळ राहण्याची इच्छा नसते.
मत्सेवातोऽधिकं किञ्चिन्नैव जानाति कर्हिचित् । सेव्यसेवकताभावात्तत्र मोक्षं न वाञ्छति
माझी सेवा करण्यापेक्षा मोठे काहीच त्याला कधीच वाटत नाही; सेवक आणि सेव्याचा भेद नसल्याने, तिथे तो मुक्तीची इच्छा करत नाही.
परानुरक्त्या मामेव चिन्तयेद्यो ह्यतन्द्रितः । स्वाभेदेनैव मां नित्यं जानाति न विभेदतः
जो पराकोटीच्या प्रेमाने, थकवा न येता, नेहमी माझा विचार करतो, तो मला स्वतःच्याच स्वरूपात ओळखतो, वेगळेपणाने नाही.
मद्रूपत्वेन जीवानां चिन्तनं कुरुते तु यः । यथा स्वस्यात्मनि प्रीतिस्तथैव च परात्मनि
जो सर्व जीवांना माझ्या स्वरूपात पाहतो, त्याला जशी स्वतःच्या आत्म्यावर प्रेम असते, तसंच परमात्म्यावरही प्रेम असते.
चैतन्यस्य समानत्वान्न भेदं कुरुते तु यः । सर्वत्र वर्तमानानां सर्वरूपां च सर्वदा
चैतन्य सर्वत्र सारखे असल्याने, तो कधीच भेद करत नाही; सर्वत्र असलेल्या सर्व रूपांना आणि सर्व जीवांना तो नेहमी एकाच नजरेने पाहतो.
नमते यजते चैवाप्याचाण्डालान्तमीश्वर । न कुत्रापि द्रोहबुद्धिं कुरुते भेदवर्जनात्
तो सर्वांना, अगदी चांडाळापर्यंत, नमस्कार करतो आणि पूजतो, हे प्रभो, आणि भेदभाव सोडल्याने, कुठेही मनात वैरभाव ठेवत नाही.
मत्स्थानदर्शने श्रद्धा मद्भक्तदर्शने तथा । मच्छास्त्रश्रवणे श्रद्धा मन्त्रतन्त्रादिषु प्रभो
माझ्या स्थानांचे दर्शन, माझ्या भक्तांचे दर्शन, माझ्या शास्त्रांचे ऐकणे, मंत्र, तंत्र इत्यादींवर त्याचा दृढ विश्वास असतो, हे प्रभो.
मायि प्रेमाकुलमती रोमाञ्चिततनुः सदा । प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्षः कण्ठगद्गदनिस्वनः
माझ्यावर प्रेमाने त्याचे मन भरून जाते, त्याचे अंग नेहमी रोमांचित होते, डोळे प्रेमाच्या अश्रूंनी भरतात आणि गळ्यातून शब्दही फुटत नाहीत.
अनन्येनैव भावेन पूजयेद्यो नगाधिप । मामीश्वरीं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम्
जो कोणी, हे पर्वतराजा, अखंड आणि एकनिष्ठ भावाने मला, या सर्व जगाची जननी आणि सर्व कारणांची मूळ असलेल्या परमेश्वरीला पूजतो,
व्रतानि मम दिव्यानि नित्यनैमित्तिकान्यपि । नित्यं यः कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः
जो कोणी माझी दिव्य व्रते, नेहमीची किंवा प्रसंगी करावयाची, नेहमी भक्तीभावाने आणि धनाबद्दल कपट न ठेवता पाळतो,
मदुत्सवदिदृक्षा च मदुत्सवकृतिस्तथा । जायते यस्य नियतं स्वभावादेव भूधर
आणि ज्याच्या मनात, हे पर्वतराजा, माझ्या उत्सवांचे दर्शन घ्यावे आणि ते उत्सव साजरे करावेत अशी इच्छा नैसर्गिकपणे आणि नेहमीच उत्पन्न होते,
उच्चैर्गायंश्च नामानि ममैव खलु नृत्यति । अहङ्कारादिरहितो देहतादात्म्यवर्जितः
जो माझी नावे मोठ्याने गातो आणि खऱ्या अर्थाने नाचतो, अभिमान किंवा देहाशी एकरूपता न ठेवता,
प्रारब्धेन यथा यच्च क्रियते तत्तथा भवेत् । न मे चिन्तास्ति तत्रापि देहसंरक्षणादिषु
ज्याच्या नशिबात जे काही घडायचे ते तसेच घडू देतो, आणि देहाचे रक्षण वगैरे गोष्टींबद्दल मला कधीच चिंता नसते,
इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परभक्तिस्तु सा स्मृता । यस्यां देव्यतिरिक्तं तु न किञ्चिदपि भाव्यते
ही जी भक्ती सांगितली, तीच खरी पराभक्ती समजली जाते, ज्यात देवीखेरीज दुसरे काहीच मनात येत नाही.
इत्थं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः । तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्रूपे विलयो भवेत्
हे पर्वतराजा, ज्याच्यात अशी पराभक्ती खऱ्या अर्थाने निर्माण होते, त्याच वेळी तो माझ्या चैतन्यमय स्वरूपात विलीन होतो.
भक्तेस्तु या परा काष्ठा सैव ज्ञानं प्रकीर्तितम् । वैराग्यस्य च सीमा सा ज्ञाने तदुभयं यतः
भक्तीची हीच सर्वोच्च अवस्था ज्ञान म्हणून ओळखली जाते, आणि तीच वैराग्याचीही मर्यादा आहे, कारण दोन्ही ज्ञानातूनच उत्पन्न होतात.
भक्तौ कृतायां यस्यापि प्रारब्धवशतो नग । न जायते मम ज्ञानं मणिद्वीपं स गच्छति
हे पर्वतराजा, जरी भक्ती केल्यानंतरही नशिबामुळे माझे ज्ञान प्राप्त झाले नाही, तरीही तो मणिद्वीपावर पोहोचतो.
तत्र गत्वाखिलान्भोगाननिच्छन्नपि चर्च्छति । तदन्ते मम चिद्रूपज्ञानं सम्यग्भवेन्नग
तेथे गेल्यावर, इच्छा नसतानाही सर्व प्रकारचे सुख उपभोगतो; आणि त्या शेवटी, माझ्या चैतन्यमय स्वरूपाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते, हे पर्वतराजा.
तेन मुक्तः सदैव स्याज्ज्ञानान्मुक्तिर्न चान्यथा । इहैव यस्य ज्ञानं स्याद्धृद्गतप्रत्यगात्मनः
त्या ज्ञानामुळे तो नेहमीच मुक्त राहतो; ज्ञानाशिवाय मुक्ती मिळत नाही. ज्याच्या अंतःकरणात, आतल्या आत्म्यात हे ज्ञान येथेच प्रकट होते—
मम संवित्परतनोस्तस्य प्राणा व्रजन्ति न । ब्रह्मैव संस्तदाप्नोति ब्रह्मैव ब्रह्म वेद यः
ज्याचे प्राण माझ्या चेतनेवर अवलंबून असतात, त्याचे प्राण जात नाहीत; तो स्वतः ब्रह्म प्राप्त करतो—जो ब्रह्म जाणतो तोच ब्रह्म होतो.
कण्ठचामीकरसममज्ञानात्तु तिरोहितम् । ज्ञानादज्ञाननाशेन लब्धमेव हि लभ्यते
कंठात असलेल्या सोन्यासारखे, अज्ञानामुळे लपलेले, ते फक्त ज्ञानाने अज्ञान नष्ट केल्यावरच मिळते.
विदिताविदितादन्यन्नगोत्तम वपुर्मम । यथादर्शे तथात्मनि यथा जले तथा पितृलोके
हे उत्तम पर्वता, ज्ञात आणि अज्ञात यापलीकडे, माझे स्वरूप आरशात जसे दिसते तसे स्वतःमध्ये, पाण्यात जसे दिसते तसे पितृलोकातही प्रकट होते.