द्वितीयाद्वै भयं राजंस्तदभावाद् बिभेति न । न तद्वियोगो मेऽप्यस्ति मद्वियोगोऽपि तस्य न
राजा, द्वैतामुळे भीती निर्माण होते; द्वैत नसताना भीती राहत नाही. माझा त्याच्यापासून कधीच वियोग होत नाही, आणि त्याचाही माझ्यापासून वियोग होत नाही.
अहमेव स सोऽहं वै निश्चितं विद्धि पर्वत । मद्दर्शनं तु तत्र स्याद्यत्र ज्ञानी स्थितो मम
पर्वता, मीच तो आहे आणि तोही मीच आहे, हे नक्की समज. जिथे माझ्या ज्ञानाचा माणूस असतो, तिथेच माझं दर्शन होतं.
नाहं तीर्थे न कैलासे वैकुण्ठे वा न कर्हिचित् । वसामि किन्तु मज्ज्ञानिहृदयाम्भोजमध्यमे
मी कोणत्याही तीर्थात, कैलासावर किंवा वैकुंठात राहत नाही; मी फक्त माझ्या ज्ञानी भक्ताच्या हृदयाच्या कमळातच वास करते.
मत्पूजाकोटिफलदं सकृन्मज्ज्ञानिनोऽर्चनम् । कुलं पवित्रं तस्यास्ति जननी कृतकृत्यका
माझ्या ज्ञानी भक्ताने एकदाच केलेली पूजा, कोट्यवधी पूजांचा फल देते; त्याचं घराणं पवित्र होतं आणि त्याची आई धन्य होते.
विश्वम्भरा पुण्यवती चिल्लयो यस्य चेतसः । ब्रह्मज्ञानं तु यत्पृष्टं त्वया पर्वतसत्तम
ज्याच्या मनात मी वसते, ती पृथ्वी पुण्यवान आणि पवित्र होते. पर्वतश्रेष्ठा, तू मला ब्रह्मज्ञानाबद्दल विचारलं आहेस.
कथितं तन्मया सर्वं नातो वक्तव्यमस्ति हि । इदं ज्येष्ठाय पुत्राय भक्तियुक्ताय शीलिने
हे सर्व मी सांगितलं आहे; यापुढे काही सांगण्यासारखं नाही. हे ज्येष्ठ, भक्तीने युक्त आणि शीलवान पुत्राला सांगावं.
शिष्याय च यथोक्ताय वक्तव्यं नान्यथा क्वचित् । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ
हे योग्य रीतीने वागणाऱ्या शिष्याला सांगावं, अन्य कुणालाही नाही. ज्याची देवावर जशी भक्ती आहे, तशीच गुरूवरही असावी.
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः । येनोपदिष्टा विद्येयं स एव परमेश्वरः
अशा महात्म्याला हे अर्थ स्पष्टपणे कळतात; ज्याने ही विद्या दिली, तोच खरा परमेश्वर आहे.
यस्यायं सुकृतं कर्तुमसमर्थस्ततो ऋणी । पित्रोरप्यधिकः प्रोक्तो ब्रह्मजन्मप्रदायकः
जो हे पुण्यकर्म करू शकत नाही, तो ऋणी राहतो; कारण ब्रह्मज्ञान देणारा गुरू आईवडिलांपेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो.
पितृजातं जन्म नष्टं नेत्थं जातं कदाचन । तस्मै न द्रुह्येदित्यादि निगमोऽप्यवदन्नग
आईवडिलांकडून मिळालेलं जन्म हरवून जातं; असं जन्म पुन्हा कधीच मिळत नाही. म्हणून त्याला कधीही दुखावू नये, असं शास्त्रही सांगतं, पर्वता.
तस्माच्छास्त्रस्य सिद्धान्तो ब्रह्मदाता गुरुः परः । शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न शङ्करः
म्हणून, ब्रह्मज्ञान देणारा गुरूच श्रेष्ठ आहे, असं शास्त्राचं अंतिम मत आहे. शंकर रुसला तरी गुरू वाचवतो, पण गुरू रुसला तर शंकरही वाचवत नाही.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीगुरुं तोषयेन्नग । कायेन मनसा वाचा सर्वदा तत्परो भवेत्
म्हणून, पर्वता, सर्व प्रकारे श्रीगुरूला संतुष्ट करावं; शरीर, मन आणि वाणीने नेहमी त्याच्या सेवेत राहावं.
अन्यथा तु कृतघ्नः स्यात्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । इन्द्रेणाथर्वणायोक्ता शिरश्छेदप्रतिज्ञया
नाहीतर माणूस कृतघ्न ठरतो, आणि कृतघ्नासाठी काहीही प्रायश्चित्त नाही. इंद्राने अथर्वणाला शिरच्छेदाची प्रतिज्ञा करून हे सांगितलं होतं.
अश्विभ्यां कथने तस्य शिरश्छिन्नं च वज्रिणा । अश्वीयं तच्छिरो नष्टं दृष्ट्वा वैद्यौ सुरोत्तमौ
त्याने अश्विनीकडून बोलल्यावर, वज्रधारी इंद्राने त्याचं शिर कापलं; अश्विनीकडचं ते शिर हरवलं पाहून, ते दोन दिव्य वैद्य दुःखी झाले.
पुनः संयोजितं स्वीयं ताभ्यां मुनिशिरस्तदा । इति सङ्कटसम्पाद्या ब्रह्मविद्या नगाधिप । लब्धा येन स धन्यः स्यात्कृतकृत्यश्च भूधर
मग त्या दोघांनी त्या ऋषीचं स्वतःचं शिर परत जोडून दिलं. अशा संकटातून ब्रह्मविद्या मिळते, पर्वतराजा. ज्याला ती मिळते, तो खरोखरच धन्य आणि कृतार्थ होतो, भूधर.
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां ब्रह्मविद्योपदेशवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
श्रीदेवीभागवत महापुराणाच्या अठरा हजार श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम स्कंधातील देवीगीतेतील 'ब्रह्मविद्योपदेशवर्णन' हा छत्तीसावा अध्याय इथे संपला.
देवीगीतायां भक्तिमहिमावर्णनम् हिमालय उवाच स्वीयां भक्तिं वदस्वाम्ब येन ज्ञानं सुखेन हि । जायेत मनुजस्यास्य मध्यमस्याविरागिणः
हिमालय म्हणाला: आई, तुझ्या भक्तीचं स्वरूप सांग, ज्यामुळे मध्यम प्रकृतीच्या, विरक्त माणसात सहज ज्ञान उत्पन्न होतं.
देव्युवाच मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्तौ नगाधिप । कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम
देवी म्हणाली: पर्वतराजा, मुक्ती मिळवण्यासाठी तीन मार्ग प्रसिद्ध आहेत — कर्मयोग, ज्ञानयोग आणि भक्तियोग, हे श्रेष्ठा.
त्रयाणामप्ययं योग्यः कर्तुं शक्योऽस्ति सर्वथा । सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात्
ही साधना सर्वांसाठी योग्य आहे आणि नेहमी करता येते, कारण ती सोपी आहे, मनाशी संबंधित आहे आणि शरीर, मन किंवा इतर कोणत्याही गोष्टीला त्रास देत नाही.
गुणभेदान्मनुष्याणां सा भक्तिस्त्रिविधा मता । परपीडां समुद्दिश्य दम्भं कृत्वा पुरःसरम्
माणसांमध्ये गुणांनुसार भक्ती तीन प्रकारची मानली आहे. जेव्हा कोणी दुसऱ्याला त्रास देण्याच्या हेतूने, दांभिकपणे वागत असतो—
मात्सर्यक्रोधयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी । परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च
जो माणूस मत्सर आणि रागाने भरलेला असतो, त्याची भक्ती तामसी असते. पण जो दुसऱ्याला त्रास देत नाही आणि फक्त स्वतःच्या कल्याणासाठी वागतो—
नित्यं सकामो हृदयं यशोऽर्थी भोगलोलुपः । तत्तत्फलसमावाप्त्यै मामुपास्तेऽतिभक्तितः
जो नेहमीच काही ना काही इच्छा धरतो, कीर्ती, संपत्ती आणि भोग यांचा लोभी असतो, तो वेगवेगळ्या फळांसाठी मोठ्या भक्तीने माझी उपासना करतो—
भेदबुद्ध्या तु मां स्वस्मादन्यां जानाति पामरः । तस्य भक्तिः समाख्याता नगाधिप तु राजसी
पण जो अज्ञानी माणूस, वेगळेपणाच्या बुद्धीने, मला स्वतःपासून वेगळी समजतो— त्याची भक्ती, हे पर्वतराजा, राजसी म्हणतात.
परमेशार्पणं कर्म पापसङ्क्षालनाय च । वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयानिशम्
परमेश्वराला अर्पण केलेली कर्मे आणि पाप धुण्यासाठी केलेली कर्मे, वेदांनी सांगितली आहेत म्हणून, मला नेहमीच करायलाच हव्यात.
इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रितः । करोति प्रीतये कर्म भक्तिः सा नग सत्त्विकी
जो ठाम मनाने, वेगळेपणाची भावना ठेवूनसुद्धा, माझ्या आनंदासाठी कर्म करतो— त्याची भक्ती, हे श्रेष्ठ पर्वत, सात्त्विक आहे.
परभक्तेः प्रापिकेयं भेदबुद्ध्यवलम्बनात् । पूर्वप्रोक्ते ह्युभे भक्ती न परप्रापिके मते
ही भक्ती, वेगळेपणाच्या भावनेवर आधारलेली असली तरी, ती श्रेष्ठ भक्तीकडे नेते; पण आधी सांगितलेल्या दोन भक्ती श्रेष्ठत्वाकडे नेत नाहीत.
अधुना परभक्तिं तु प्रोच्यमानां निबोध मे । मद्गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम्
आता मी सांगणारी श्रेष्ठ भक्ती ऐक. माझ्या गुणांचे नेहमी ऐकणे, माझी नावे सातत्याने उच्चारणे—
कल्याणगुणरत्नानामाकरायां मयि स्थिरम् । चेतसो वर्तनं चैव तैलधारासमं सदा
माझ्यात, जो शुभ गुणांचा खजिना आहे, मन नेहमी स्थिर ठेवणे, आणि तेही तेलाच्या अखंड धारेप्रमाणे—
हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्भवेदपि । सामीप्यसार्ष्टिसायुज्यसालोक्यानां न चैषणा
त्या भक्तीत कधीच कोणताही हेतू किंवा कारण नसते, आणि मला जवळ मिळवणे, सारखेपणा, एकरूपता किंवा माझ्याजवळ राहण्याची इच्छा नसते.
मत्सेवातोऽधिकं किञ्चिन्नैव जानाति कर्हिचित् । सेव्यसेवकताभावात्तत्र मोक्षं न वाञ्छति
माझी सेवा करण्यापेक्षा मोठे काहीच त्याला कधीच वाटत नाही; सेवक आणि सेव्याचा भेद नसल्याने, तिथे तो मुक्तीची इच्छा करत नाही.