प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्
ॐ हे धनुष्य आहे, आत्मा म्हणजे बाण, आणि ब्रह्म हेच लक्ष्य आहे असं म्हटलं जातं; ते सावधपणे भेदावं, आणि बाण एकरूप होतो तसं त्याच्याशी एकरूप व्हावं.
यस्मिन् द्यौश्च पृथिवी चान्तरिक्ष- मोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथात्मानं अन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः
ज्याच्यात आकाश, पृथ्वी, आणि मधील जागा, मन आणि सर्व प्राण एकत्र आहेत, त्यालाच आत्मा म्हणून ओळखा आणि इतर शब्द सोडून द्या; कारण हेच अमरत्वाकडे नेणारा पूल आहे.
अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः
जसं रथाच्या चाकात आरं मध्यभागाशी जोडलेल्या असतात, तसं नाड्या एकत्र येतात; हा आत्मा आत अनेक प्रकारे फिरतो, प्रकट होतो.
ओमित्येवं ध्यायथात्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात् । दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योम्नि आत्मा सम्प्रतिष्ठितः
ॐ असं म्हणून आत्म्याचं ध्यान करा; तुम्हाला अंधाराच्या पलीकडे सुखाकडे जाता येवो; दिव्य ब्रह्मपुरीत, त्या आकाशात आत्मा स्थिर आहे.
मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति
जो मनाचा बनलेला, प्राणशरीराचा मार्गदर्शक, अन्नात स्थिर, हृदयात वास करणारा आहे, त्याच्या ज्ञानानं ज्ञानी लोक आनंदरूप, अमर तेज पाहतात.
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे
जेव्हा तो परब्रह्म आणि अपरा ब्रह्म पाहतो, तेव्हा हृदयातील गाठ सुटते, सर्व शंका नाहीशा होतात, आणि त्याची कर्मे संपतात.
हिरण्मये परे कोशे विराजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः
सर्वोच्च सुवर्णमय आवरणात, अविभाज्य तेजस्वी ब्रह्म वास करतो; तेच निर्मळ, सर्व प्रकाशांचा प्रकाश, आत्मज्ञानी ज्याला जाणतात.
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति
तेथे सूर्य, चंद्र, तारे, वीज किंवा अग्नी काहीच प्रकाश देत नाही; त्याच्या प्रकाशानं सर्वकाही उजळतं, आणि त्याच्या तेजानं हे सर्व जग प्रकाशित होतं.
ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वं वरिष्ठम्
हे अमर ब्रह्म सर्वत्र आहे—पुढे, मागे, दक्षिणेला, उत्तरेला, वर, खाली—सर्वत्र ब्रह्मच पसरलेलं आहे; हे विश्व म्हणजेच सर्वोच्च ब्रह्म आहे.
एतादृगनुभवो यस्य स कृतार्थो नरोत्तमः । ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति
ज्याला अशी अनुभूती होते, तो श्रेष्ठ पुरुष खऱ्या अर्थानं कृतार्थ होतो; ब्रह्मरूप, प्रसन्न मनाचा, तो न शोक करतो, न काही इच्छा धरतो.
द्वितीयाद्वै भयं राजंस्तदभावाद् बिभेति न । न तद्वियोगो मेऽप्यस्ति मद्वियोगोऽपि तस्य न
राजा, द्वैतामुळे भीती निर्माण होते; द्वैत नसताना भीती राहत नाही. माझा त्याच्यापासून कधीच वियोग होत नाही, आणि त्याचाही माझ्यापासून वियोग होत नाही.
अहमेव स सोऽहं वै निश्चितं विद्धि पर्वत । मद्दर्शनं तु तत्र स्याद्यत्र ज्ञानी स्थितो मम
पर्वता, मीच तो आहे आणि तोही मीच आहे, हे नक्की समज. जिथे माझ्या ज्ञानाचा माणूस असतो, तिथेच माझं दर्शन होतं.
नाहं तीर्थे न कैलासे वैकुण्ठे वा न कर्हिचित् । वसामि किन्तु मज्ज्ञानिहृदयाम्भोजमध्यमे
मी कोणत्याही तीर्थात, कैलासावर किंवा वैकुंठात राहत नाही; मी फक्त माझ्या ज्ञानी भक्ताच्या हृदयाच्या कमळातच वास करते.
मत्पूजाकोटिफलदं सकृन्मज्ज्ञानिनोऽर्चनम् । कुलं पवित्रं तस्यास्ति जननी कृतकृत्यका
माझ्या ज्ञानी भक्ताने एकदाच केलेली पूजा, कोट्यवधी पूजांचा फल देते; त्याचं घराणं पवित्र होतं आणि त्याची आई धन्य होते.
विश्वम्भरा पुण्यवती चिल्लयो यस्य चेतसः । ब्रह्मज्ञानं तु यत्पृष्टं त्वया पर्वतसत्तम
ज्याच्या मनात मी वसते, ती पृथ्वी पुण्यवान आणि पवित्र होते. पर्वतश्रेष्ठा, तू मला ब्रह्मज्ञानाबद्दल विचारलं आहेस.
कथितं तन्मया सर्वं नातो वक्तव्यमस्ति हि । इदं ज्येष्ठाय पुत्राय भक्तियुक्ताय शीलिने
हे सर्व मी सांगितलं आहे; यापुढे काही सांगण्यासारखं नाही. हे ज्येष्ठ, भक्तीने युक्त आणि शीलवान पुत्राला सांगावं.
शिष्याय च यथोक्ताय वक्तव्यं नान्यथा क्वचित् । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ
हे योग्य रीतीने वागणाऱ्या शिष्याला सांगावं, अन्य कुणालाही नाही. ज्याची देवावर जशी भक्ती आहे, तशीच गुरूवरही असावी.
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः । येनोपदिष्टा विद्येयं स एव परमेश्वरः
अशा महात्म्याला हे अर्थ स्पष्टपणे कळतात; ज्याने ही विद्या दिली, तोच खरा परमेश्वर आहे.
यस्यायं सुकृतं कर्तुमसमर्थस्ततो ऋणी । पित्रोरप्यधिकः प्रोक्तो ब्रह्मजन्मप्रदायकः
जो हे पुण्यकर्म करू शकत नाही, तो ऋणी राहतो; कारण ब्रह्मज्ञान देणारा गुरू आईवडिलांपेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो.
पितृजातं जन्म नष्टं नेत्थं जातं कदाचन । तस्मै न द्रुह्येदित्यादि निगमोऽप्यवदन्नग
आईवडिलांकडून मिळालेलं जन्म हरवून जातं; असं जन्म पुन्हा कधीच मिळत नाही. म्हणून त्याला कधीही दुखावू नये, असं शास्त्रही सांगतं, पर्वता.
तस्माच्छास्त्रस्य सिद्धान्तो ब्रह्मदाता गुरुः परः । शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न शङ्करः
म्हणून, ब्रह्मज्ञान देणारा गुरूच श्रेष्ठ आहे, असं शास्त्राचं अंतिम मत आहे. शंकर रुसला तरी गुरू वाचवतो, पण गुरू रुसला तर शंकरही वाचवत नाही.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीगुरुं तोषयेन्नग । कायेन मनसा वाचा सर्वदा तत्परो भवेत्
म्हणून, पर्वता, सर्व प्रकारे श्रीगुरूला संतुष्ट करावं; शरीर, मन आणि वाणीने नेहमी त्याच्या सेवेत राहावं.
अन्यथा तु कृतघ्नः स्यात्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । इन्द्रेणाथर्वणायोक्ता शिरश्छेदप्रतिज्ञया
नाहीतर माणूस कृतघ्न ठरतो, आणि कृतघ्नासाठी काहीही प्रायश्चित्त नाही. इंद्राने अथर्वणाला शिरच्छेदाची प्रतिज्ञा करून हे सांगितलं होतं.
अश्विभ्यां कथने तस्य शिरश्छिन्नं च वज्रिणा । अश्वीयं तच्छिरो नष्टं दृष्ट्वा वैद्यौ सुरोत्तमौ
त्याने अश्विनीकडून बोलल्यावर, वज्रधारी इंद्राने त्याचं शिर कापलं; अश्विनीकडचं ते शिर हरवलं पाहून, ते दोन दिव्य वैद्य दुःखी झाले.
पुनः संयोजितं स्वीयं ताभ्यां मुनिशिरस्तदा । इति सङ्कटसम्पाद्या ब्रह्मविद्या नगाधिप । लब्धा येन स धन्यः स्यात्कृतकृत्यश्च भूधर
मग त्या दोघांनी त्या ऋषीचं स्वतःचं शिर परत जोडून दिलं. अशा संकटातून ब्रह्मविद्या मिळते, पर्वतराजा. ज्याला ती मिळते, तो खरोखरच धन्य आणि कृतार्थ होतो, भूधर.
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां ब्रह्मविद्योपदेशवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
श्रीदेवीभागवत महापुराणाच्या अठरा हजार श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम स्कंधातील देवीगीतेतील 'ब्रह्मविद्योपदेशवर्णन' हा छत्तीसावा अध्याय इथे संपला.
देवीगीतायां भक्तिमहिमावर्णनम् हिमालय उवाच स्वीयां भक्तिं वदस्वाम्ब येन ज्ञानं सुखेन हि । जायेत मनुजस्यास्य मध्यमस्याविरागिणः
हिमालय म्हणाला: आई, तुझ्या भक्तीचं स्वरूप सांग, ज्यामुळे मध्यम प्रकृतीच्या, विरक्त माणसात सहज ज्ञान उत्पन्न होतं.
देव्युवाच मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्तौ नगाधिप । कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम
देवी म्हणाली: पर्वतराजा, मुक्ती मिळवण्यासाठी तीन मार्ग प्रसिद्ध आहेत — कर्मयोग, ज्ञानयोग आणि भक्तियोग, हे श्रेष्ठा.
त्रयाणामप्ययं योग्यः कर्तुं शक्योऽस्ति सर्वथा । सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात्
ही साधना सर्वांसाठी योग्य आहे आणि नेहमी करता येते, कारण ती सोपी आहे, मनाशी संबंधित आहे आणि शरीर, मन किंवा इतर कोणत्याही गोष्टीला त्रास देत नाही.
गुणभेदान्मनुष्याणां सा भक्तिस्त्रिविधा मता । परपीडां समुद्दिश्य दम्भं कृत्वा पुरःसरम्
माणसांमध्ये गुणांनुसार भक्ती तीन प्रकारची मानली आहे. जेव्हा कोणी दुसऱ्याला त्रास देण्याच्या हेतूने, दांभिकपणे वागत असतो—