यावन्मनो लयं याति देव्यां संविदि पर्वत । तावदिष्टमनुं मन्त्री जपहोमैः समभ्यसेत्
जोपर्यंत मन देवीच्या चैतन्यात विलीन होत नाही, तोपर्यंत साधकाने इच्छित मंत्राचा जप आणि होम यांचा सराव करावा.
मन्त्राभ्यासेन योगेन ज्ञेयज्ञानाय कल्पते । न योगेन विना मन्त्रो न मन्त्रेण विना हि सः
मंत्र आणि योगाच्या सरावाने साधक ज्ञेयाचं ज्ञान मिळवण्यास पात्र होतो; योगाशिवाय मंत्र आणि मंत्राशिवाय योग, याने हे साध्य होत नाही.
द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मसंसिद्धिकारणम् । तमः परिवृते गेहे घटो दीपेन दृश्यते
योग व अभ्यास या दोन्हींचा एकत्र सराव म्हणजेच ब्रह्मप्राप्तीचं खरं कारण आहे. जसं काळोखानं भरलेल्या घरात दिव्याच्या प्रकाशानं मडके दिसतं, तसं हे समजावं.
एवं मायावृतो ह्यात्मा मनुना गोचरीकृतः । इति योगविधिः कृत्स्नः साङ्गः प्रोक्तो मयाऽधुना
अगदी तसंच, माया झाकलेल्या आत्म्याला मनाच्या साहाय्यानं जाणता येतं. राजन्, योगाचा सर्व अंगांसह संपूर्ण उपाय मी आता सांगितला आहे.
गुरूपदेशतो ज्ञेयो नान्यथा शास्त्रकोटिभिः
हे केवळ गुरूच्या उपदेशानं समजतं; असंख्य शास्त्रं वाचली तरी दुसऱ्या मार्गानं समजत नाही.
देवीगीतायां ब्रह्मविद्योपदेशवर्णनम् देव्युवाच इत्यादियोगयुक्तात्मा ध्यायेन्मां ब्रह्मरूपिणीम् । भक्त्या निर्व्याजया राजन्नासने समुपस्थितः
देवी म्हणाली: योगानं मन एकाग्र करून, योग्य आसनावर बसून, राजन्, जो माझं ब्रह्मरूप ध्यान करतो, तो शुद्ध भक्तीनं मला स्मरावा.
आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम महत्पदम् । अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणमिषच्च यत्
जी जागा प्रकट आहे, जवळ आहे, गूढ आहे आणि 'महान निवास' म्हणून ओळखली जाते, तिथेच सर्व हालचाल, श्वास आणि इच्छा अर्पण केल्या जातात.
एतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् । यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिंल्लोका निहिता लोकिनश्च
हेच सर्व सत्व आणि असत्वांमध्ये श्रेष्ठ, प्राण्यांमध्ये सर्वोच्च ज्ञान, तेजस्वी, अत्यंत सूक्ष्म, ज्यात सर्व जग आणि त्यातील जीव आहेत, असं ओळखा.
तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः । तदेतत्सत्यममृतं तद्वेद्धव्यं सौम्य विद्धि
हेच अक्षय ब्रह्म आहे; हेच प्राण, वाणी आणि मन आहे; हेच सत्य, अमरत्व आहे; हेच जाणावं, हे प्रिय, हे समजून घ्या.
धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं सन्धयीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सौम्य विद्धि
उपनिषदांचं धनुष्य म्हणजे महान अस्त्र, ध्यानरूपी तीक्ष्ण बाण त्यात बसवावा, आणि मन पूर्णपणे त्या ब्रह्मात लावून तो ओढावा; लक्ष्य हेच अक्षर आहे, हे प्रिय, हे जाणावं.
प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्
ॐ हे धनुष्य आहे, आत्मा म्हणजे बाण, आणि ब्रह्म हेच लक्ष्य आहे असं म्हटलं जातं; ते सावधपणे भेदावं, आणि बाण एकरूप होतो तसं त्याच्याशी एकरूप व्हावं.
यस्मिन् द्यौश्च पृथिवी चान्तरिक्ष- मोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथात्मानं अन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः
ज्याच्यात आकाश, पृथ्वी, आणि मधील जागा, मन आणि सर्व प्राण एकत्र आहेत, त्यालाच आत्मा म्हणून ओळखा आणि इतर शब्द सोडून द्या; कारण हेच अमरत्वाकडे नेणारा पूल आहे.
अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः
जसं रथाच्या चाकात आरं मध्यभागाशी जोडलेल्या असतात, तसं नाड्या एकत्र येतात; हा आत्मा आत अनेक प्रकारे फिरतो, प्रकट होतो.
ओमित्येवं ध्यायथात्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात् । दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योम्नि आत्मा सम्प्रतिष्ठितः
ॐ असं म्हणून आत्म्याचं ध्यान करा; तुम्हाला अंधाराच्या पलीकडे सुखाकडे जाता येवो; दिव्य ब्रह्मपुरीत, त्या आकाशात आत्मा स्थिर आहे.
मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति
जो मनाचा बनलेला, प्राणशरीराचा मार्गदर्शक, अन्नात स्थिर, हृदयात वास करणारा आहे, त्याच्या ज्ञानानं ज्ञानी लोक आनंदरूप, अमर तेज पाहतात.
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे
जेव्हा तो परब्रह्म आणि अपरा ब्रह्म पाहतो, तेव्हा हृदयातील गाठ सुटते, सर्व शंका नाहीशा होतात, आणि त्याची कर्मे संपतात.
हिरण्मये परे कोशे विराजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः
सर्वोच्च सुवर्णमय आवरणात, अविभाज्य तेजस्वी ब्रह्म वास करतो; तेच निर्मळ, सर्व प्रकाशांचा प्रकाश, आत्मज्ञानी ज्याला जाणतात.
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति
तेथे सूर्य, चंद्र, तारे, वीज किंवा अग्नी काहीच प्रकाश देत नाही; त्याच्या प्रकाशानं सर्वकाही उजळतं, आणि त्याच्या तेजानं हे सर्व जग प्रकाशित होतं.
ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वं वरिष्ठम्
हे अमर ब्रह्म सर्वत्र आहे—पुढे, मागे, दक्षिणेला, उत्तरेला, वर, खाली—सर्वत्र ब्रह्मच पसरलेलं आहे; हे विश्व म्हणजेच सर्वोच्च ब्रह्म आहे.
एतादृगनुभवो यस्य स कृतार्थो नरोत्तमः । ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति
ज्याला अशी अनुभूती होते, तो श्रेष्ठ पुरुष खऱ्या अर्थानं कृतार्थ होतो; ब्रह्मरूप, प्रसन्न मनाचा, तो न शोक करतो, न काही इच्छा धरतो.
द्वितीयाद्वै भयं राजंस्तदभावाद् बिभेति न । न तद्वियोगो मेऽप्यस्ति मद्वियोगोऽपि तस्य न
राजा, द्वैतामुळे भीती निर्माण होते; द्वैत नसताना भीती राहत नाही. माझा त्याच्यापासून कधीच वियोग होत नाही, आणि त्याचाही माझ्यापासून वियोग होत नाही.
अहमेव स सोऽहं वै निश्चितं विद्धि पर्वत । मद्दर्शनं तु तत्र स्याद्यत्र ज्ञानी स्थितो मम
पर्वता, मीच तो आहे आणि तोही मीच आहे, हे नक्की समज. जिथे माझ्या ज्ञानाचा माणूस असतो, तिथेच माझं दर्शन होतं.
नाहं तीर्थे न कैलासे वैकुण्ठे वा न कर्हिचित् । वसामि किन्तु मज्ज्ञानिहृदयाम्भोजमध्यमे
मी कोणत्याही तीर्थात, कैलासावर किंवा वैकुंठात राहत नाही; मी फक्त माझ्या ज्ञानी भक्ताच्या हृदयाच्या कमळातच वास करते.
मत्पूजाकोटिफलदं सकृन्मज्ज्ञानिनोऽर्चनम् । कुलं पवित्रं तस्यास्ति जननी कृतकृत्यका
माझ्या ज्ञानी भक्ताने एकदाच केलेली पूजा, कोट्यवधी पूजांचा फल देते; त्याचं घराणं पवित्र होतं आणि त्याची आई धन्य होते.
विश्वम्भरा पुण्यवती चिल्लयो यस्य चेतसः । ब्रह्मज्ञानं तु यत्पृष्टं त्वया पर्वतसत्तम
ज्याच्या मनात मी वसते, ती पृथ्वी पुण्यवान आणि पवित्र होते. पर्वतश्रेष्ठा, तू मला ब्रह्मज्ञानाबद्दल विचारलं आहेस.
कथितं तन्मया सर्वं नातो वक्तव्यमस्ति हि । इदं ज्येष्ठाय पुत्राय भक्तियुक्ताय शीलिने
हे सर्व मी सांगितलं आहे; यापुढे काही सांगण्यासारखं नाही. हे ज्येष्ठ, भक्तीने युक्त आणि शीलवान पुत्राला सांगावं.
शिष्याय च यथोक्ताय वक्तव्यं नान्यथा क्वचित् । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ
हे योग्य रीतीने वागणाऱ्या शिष्याला सांगावं, अन्य कुणालाही नाही. ज्याची देवावर जशी भक्ती आहे, तशीच गुरूवरही असावी.
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः । येनोपदिष्टा विद्येयं स एव परमेश्वरः
अशा महात्म्याला हे अर्थ स्पष्टपणे कळतात; ज्याने ही विद्या दिली, तोच खरा परमेश्वर आहे.
यस्यायं सुकृतं कर्तुमसमर्थस्ततो ऋणी । पित्रोरप्यधिकः प्रोक्तो ब्रह्मजन्मप्रदायकः
जो हे पुण्यकर्म करू शकत नाही, तो ऋणी राहतो; कारण ब्रह्मज्ञान देणारा गुरू आईवडिलांपेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो.
पितृजातं जन्म नष्टं नेत्थं जातं कदाचन । तस्मै न द्रुह्येदित्यादि निगमोऽप्यवदन्नग
आईवडिलांकडून मिळालेलं जन्म हरवून जातं; असं जन्म पुन्हा कधीच मिळत नाही. म्हणून त्याला कधीही दुखावू नये, असं शास्त्रही सांगतं, पर्वता.