विष्णुनाधिष्ठितं पद्मं विष्ण्वालोकनकारणम् । तदूर्ध्वेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम्
हे कमळ विष्णूच्या अधिष्ठानाखाली आहे आणि विष्णूचे दर्शन यामुळे होते. त्याच्या वरती अनाहत कमळ आहे, जे उगवत्या सूर्यासारखे आहे.
कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् । तन्मध्ये बाणलिङ्गं तु सूर्यायुतसमप्रभम्
'क' पासून 'थ' पर्यंतच्या पाकळ्या आणि सूर्यकिरणांनी युक्त असे ते स्थिर आहे. त्याच्या मध्यभागी बाणलिंग आहे, जे दहा हजार सूर्यांच्या तेजासारखे चमकत असते.
शब्दब्रह्ममयं शब्दानाहतं तत्र दृश्यते । अनाहताख्यं तत्पद्मं मुनिभिः परिकीर्तितम्
तेथे अनाहत म्हणजेच शब्दब्रह्म, अनाहत ध्वनी स्वरूपात दिसते. हे अनाहत नावाचे कमळ ऋषींकडून नेहमी गौरवले जाते.
आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् । तदूर्ध्वं तु विशुद्धाख्यं दलं षोडशपङ्कजम्
हेच आनंदाचे स्थान आहे, ते परम पुरुषाच्या अधीन आहे. त्याच्या वरती विशुद्ध नावाचे सोळा पाकळ्यांचे कमळ आहे.
स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णम् महाप्रभम् । विशुद्धं तनुते यस्माज्जीवस्य हंसलोकनात्
सोळा स्वरांनी युक्त, धुरकट रंगाचं आणि तेजस्वी असं, निर्मळ असं ते हंसलोकापासून विस्तारलेलं आहे, जिथे जीवाचं निवासस्थान आहे.
विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम् । आज्ञाचक्रं तदूर्ध्वं तु आत्मनाधिष्ठितं परम्
ते निर्मळ कमळ 'विशुद्ध' म्हणून ओळखलं जातं, आकाशमध्याचं अद्भुत असं केंद्र आहे; त्याच्या वरती आज्ञा चक्र आहे, जे आत्म्याचं श्रेष्ठ स्थान आहे.
आज्ञासंक्रमणं तत्र तेनाज्ञेति प्रकीर्तितम् । द्विदलं हक्षसंयुक्तं पद्मं तत्सुमनोहरम्
त्या ठिकाणी आज्ञेचा संचार होतो म्हणून त्याला 'आज्ञा' म्हणतात. ते सुंदर कमळ दोन पाकळ्यांचं असून त्यावर 'ह' आणि 'क्ष' या अक्षरांची खूण आहे.
कैलासाख्यं तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वतः । एवं त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत
त्याच्या वरती कैलास नावाचं स्थान आहे आणि त्याहून वरती रोधिनी आहे. अशा प्रकारे, हे सुभग, तुला आधारचक्रांची माहिती सांगितली आहे.
सहस्रारयुतं बिन्दुस्थानं तदूर्ध्वमीरितम् । इत्येतत्कथितं सर्वं योगमार्गमनुत्तमम्
त्याच्या वरती हजार किरणांचं बिंदुस्थान आहे असं सांगितलं आहे. अशा प्रकारे, हा सर्व श्रेष्ठ योगमार्ग तुला समजावून सांगितला आहे.
आदौ पूरकयोगेनाप्याधारे योजयेन्मनः । गुदमेढ्रान्तरे शक्तिस्तामाकुञ्च्य प्रबोधयेत्
सुरुवातीला पूरक प्राणायामाने मन आधारस्थानी लावावं; गुद आणि मेढ्र यांच्या मध्ये असलेली शक्ती आकुंचन करून जागृत करावी.
लिङ्गभेदक्रमेणैव बिन्दुचक्रं च प्रापयेत् । शम्भुना तां परां शक्तिमेकीभूतां विचिन्तयेत्
लिंगभेदनाच्या पद्धतीने त्या शक्तीला बिंदुचक्रापर्यंत नेलं पाहिजे; तिथे त्या परमशक्तीचा शंभूसोबत एकरूप झालेला विचार करावा.
तत्रोत्थितामृतं यत्तु द्रुतलाक्षारसोपमम् । पाययित्वा तु तां शक्तिं मायाख्यां योगसिद्धिदाम्
तिथे जो अमृत निर्माण होतो, जो पारद किंवा वितळलेल्या लाखेसारखा दिसतो, तो मायानामक शक्तीला, योगसिद्धी देणाऱ्या, प्यायला द्यावा.
षड्चक्रदेवतास्तत्र सन्तर्प्यामृतधारया । आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं ततः सुधीः
तिथे सहा चक्रांच्या देवता अमृताच्या धारांनी तृप्त होतात; त्या मार्गाने, ज्ञानी माणसाने ते अमृत मग मूलाधारापर्यंत आणावं.
एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनि निश्चितम् । पूर्वोक्तदूषिता मन्त्राः सर्वे सिध्यन्ति नान्यथा
अशा प्रकारे जो दररोज न चुकता सराव करतो, त्याचे पूर्वी सांगितलेले दोषयुक्त मंत्रही सिद्ध होतात, अन्यथा नाही.
जरामरणदुःखाद्यैर्मुच्यते भवबन्धनात् । ये गुणाः सन्ति देव्या मे जगन्मातुर्यथा तथा
तो जरा, मृत्यू आणि इतर दुःखांपासून, भवबंधनातून मुक्त होतो; देवी, जगन्मातेच्या ज्या ज्या गुणांचा उल्लेख आहे, ते सर्व गुण त्याच्यात प्रकट होतात.
ते गुणाः साधकवरे भवन्त्येव न चान्यथा । इत्येवं कथितं तात वायुधारणमुत्तमम्
हे गुण, साधकांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यांमध्येच प्रकट होतात, अन्यथा नाही. अशा प्रकारे, वायूधारणेचं श्रेष्ठ स्वरूप सांगितलं आहे.
इदानीं धारणाख्यं तु शृणुष्वावहितो मम । दिक्कालाद्यनवच्छिन्नदेव्यां चेतो विधाय च
आता, माझ्याकडून धारणेचं (एकाग्रतेचं) सांगणं लक्षपूर्वक ऐक; दिशा, काळ यांच्याने मर्यादित नसलेल्या देवीमध्ये मन स्थिर करावं.
तन्मयो भवति क्षिप्रं जीवब्रह्मैक्ययोजनात् । अथवा समलं चेतो यदि क्षिप्रं न सिद्ध्यति
जीव आणि ब्रह्म यांचं एकरूप केल्यावर साधक लवकरच त्या स्वरूपात विलीन होतो; पण मन शुद्ध नसेल तर यश लवकर मिळत नाही.
तदावयवयोगेन योगी योगान्समभ्यसेत् । मदीयहस्तपादादावङ्गे तु मधुरे नग
त्या वेळी, अंगांचे संयोग करून योगी योगाचा सराव करावा; माझ्या हातपायांत, अंगांत, हे पर्वता, त्या मधुर रूपात मन लावावं.
चित्तं संस्थापयेन्मन्त्री स्थानस्थानजयात्पुनः । विशुद्धचित्तः सर्वस्मिन्रूपे संस्थापयेन्मनः
स्थळ आणि आधारांवर प्रभुत्व मिळवून साधकाने मन स्थिर करावं; शुद्धचित्ताने सर्व रूपांत मन स्थिर करावं.
यावन्मनो लयं याति देव्यां संविदि पर्वत । तावदिष्टमनुं मन्त्री जपहोमैः समभ्यसेत्
जोपर्यंत मन देवीच्या चैतन्यात विलीन होत नाही, तोपर्यंत साधकाने इच्छित मंत्राचा जप आणि होम यांचा सराव करावा.
मन्त्राभ्यासेन योगेन ज्ञेयज्ञानाय कल्पते । न योगेन विना मन्त्रो न मन्त्रेण विना हि सः
मंत्र आणि योगाच्या सरावाने साधक ज्ञेयाचं ज्ञान मिळवण्यास पात्र होतो; योगाशिवाय मंत्र आणि मंत्राशिवाय योग, याने हे साध्य होत नाही.
द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मसंसिद्धिकारणम् । तमः परिवृते गेहे घटो दीपेन दृश्यते
योग व अभ्यास या दोन्हींचा एकत्र सराव म्हणजेच ब्रह्मप्राप्तीचं खरं कारण आहे. जसं काळोखानं भरलेल्या घरात दिव्याच्या प्रकाशानं मडके दिसतं, तसं हे समजावं.
एवं मायावृतो ह्यात्मा मनुना गोचरीकृतः । इति योगविधिः कृत्स्नः साङ्गः प्रोक्तो मयाऽधुना
अगदी तसंच, माया झाकलेल्या आत्म्याला मनाच्या साहाय्यानं जाणता येतं. राजन्, योगाचा सर्व अंगांसह संपूर्ण उपाय मी आता सांगितला आहे.
गुरूपदेशतो ज्ञेयो नान्यथा शास्त्रकोटिभिः
हे केवळ गुरूच्या उपदेशानं समजतं; असंख्य शास्त्रं वाचली तरी दुसऱ्या मार्गानं समजत नाही.
देवीगीतायां ब्रह्मविद्योपदेशवर्णनम् देव्युवाच इत्यादियोगयुक्तात्मा ध्यायेन्मां ब्रह्मरूपिणीम् । भक्त्या निर्व्याजया राजन्नासने समुपस्थितः
देवी म्हणाली: योगानं मन एकाग्र करून, योग्य आसनावर बसून, राजन्, जो माझं ब्रह्मरूप ध्यान करतो, तो शुद्ध भक्तीनं मला स्मरावा.
आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम महत्पदम् । अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणमिषच्च यत्
जी जागा प्रकट आहे, जवळ आहे, गूढ आहे आणि 'महान निवास' म्हणून ओळखली जाते, तिथेच सर्व हालचाल, श्वास आणि इच्छा अर्पण केल्या जातात.
एतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् । यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिंल्लोका निहिता लोकिनश्च
हेच सर्व सत्व आणि असत्वांमध्ये श्रेष्ठ, प्राण्यांमध्ये सर्वोच्च ज्ञान, तेजस्वी, अत्यंत सूक्ष्म, ज्यात सर्व जग आणि त्यातील जीव आहेत, असं ओळखा.
तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः । तदेतत्सत्यममृतं तद्वेद्धव्यं सौम्य विद्धि
हेच अक्षय ब्रह्म आहे; हेच प्राण, वाणी आणि मन आहे; हेच सत्य, अमरत्व आहे; हेच जाणावं, हे प्रिय, हे समजून घ्या.
धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं सन्धयीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सौम्य विद्धि
उपनिषदांचं धनुष्य म्हणजे महान अस्त्र, ध्यानरूपी तीक्ष्ण बाण त्यात बसवावा, आणि मन पूर्णपणे त्या ब्रह्मात लावून तो ओढावा; लक्ष्य हेच अक्षर आहे, हे प्रिय, हे जाणावं.