प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्ररूपिणी । इडा वामे स्थिता नाडी शुभ्रा तु चन्द्ररूपिणी
मुख्य नाड्या मेरुदंडात असतात, त्या चंद्र, सूर्य आणि अग्नीच्या स्वरूपात आहेत. डाव्या बाजूला असलेली इडा नाडी शुभ्र आणि चंद्रस्वरूप आहे.
शक्तिरूपा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा । दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा
ही नाडी म्हणजे शक्तिस्वरूप आहे आणि ती अमृताची मूर्ती आहे. उजव्या बाजूला असलेली पिंगला नाडी पुरुषस्वरूप असून सूर्याची मूर्ती आहे.
सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी । तस्या मध्ये विचित्राख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम्
संपूर्ण तेजाने भरलेली आणि अग्निरूप असलेली सुषुम्ना नाडी आहे. तिच्या मध्यभागी विचित्रा नावाची नाडी आहे, जी इच्छा, ज्ञान आणि क्रिया यांचा मिलाफ आहे.
मध्ये स्वयंभूलिङ्गं तु कोटिसूर्यसमप्रभम् । तदूर्ध्वं मायाबीजं तु हरात्माबिन्दुनादकम्
त्या विचित्रा नाडीच्या मध्यभागी स्वयंभू लिंग आहे, जे कोटी सूर्यांच्या तेजासारखे चमकत असते. त्याच्या वरती माया बीज आहे, हराचा आत्मा, बिंदू आणि नाद यांसह.
तदूर्ध्वं तु शिखाकारा कुण्डली रक्तविग्रहा । देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिन्ना नगाधिप
त्याच्या वरती शिखासारखी, कुंडलिनी नावाची, लाल रंगाची देवी आहे. तीच माझ्या स्वरूपाची आहे, हे पर्वतराजा, आणि माझ्यापासून वेगळी नाही.
तद्बाह्ये हेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम् । द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विचिन्तयेत्
त्याच्या बाहेर, वादीच्या शेवटी, सोन्यासारखा तेजस्वी चार पाकळ्यांचा कमळ आहे. तिथे द्रव सोन्यासारखे तेजस्वी कमळ ध्यानात घ्यावे.
तदूर्ध्वं त्वनलप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् । बादिलान्तषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम्
त्याच्या वरती अनलासारखे तेजस्वी, हिऱ्यासारखे चमकणारे सहा पाकळ्यांचे कमळ आहे. 'ब' पासून 'ल' पर्यंतच्या सहा अक्षरांनी युक्त, तेच श्रेष्ठ स्वाधिष्ठान आहे.
मूलमाधारषट्कोणं मूलाधारं ततो विदुः । स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः
मूळ म्हणजे षट्कोण असलेले मूळाधार, त्याला मूळाधार म्हणतात. त्यानंतर, स्वतःच्या नावाने ओळखले जाणारे श्रेष्ठ लिंग आणि त्यानंतर स्वाधिष्ठान ओळखले जाते.
तदूर्ध्वं नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् । मेघाभं विद्युदाभं च बहुतेजोमयं ततः
त्याच्या वरती, नाभीच्या प्रदेशात, अत्यंत तेजस्वी मणिपूर आहे. ते मेघासारखे आणि वीजेसारखे असून, प्रचंड तेजाने भरलेले आहे.
मणिवद्भिन्नं तत्पद्मं मणिपद्मं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम्
मणीसारखे वेगळे असलेले ते कमळ मणिपद्म म्हणून ओळखले जाते. त्याला दहा पाकळ्या आहेत, 'ड' पासून 'फ' पर्यंतच्या अक्षरांनी युक्त.
विष्णुनाधिष्ठितं पद्मं विष्ण्वालोकनकारणम् । तदूर्ध्वेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम्
हे कमळ विष्णूच्या अधिष्ठानाखाली आहे आणि विष्णूचे दर्शन यामुळे होते. त्याच्या वरती अनाहत कमळ आहे, जे उगवत्या सूर्यासारखे आहे.
कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् । तन्मध्ये बाणलिङ्गं तु सूर्यायुतसमप्रभम्
'क' पासून 'थ' पर्यंतच्या पाकळ्या आणि सूर्यकिरणांनी युक्त असे ते स्थिर आहे. त्याच्या मध्यभागी बाणलिंग आहे, जे दहा हजार सूर्यांच्या तेजासारखे चमकत असते.
शब्दब्रह्ममयं शब्दानाहतं तत्र दृश्यते । अनाहताख्यं तत्पद्मं मुनिभिः परिकीर्तितम्
तेथे अनाहत म्हणजेच शब्दब्रह्म, अनाहत ध्वनी स्वरूपात दिसते. हे अनाहत नावाचे कमळ ऋषींकडून नेहमी गौरवले जाते.
आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् । तदूर्ध्वं तु विशुद्धाख्यं दलं षोडशपङ्कजम्
हेच आनंदाचे स्थान आहे, ते परम पुरुषाच्या अधीन आहे. त्याच्या वरती विशुद्ध नावाचे सोळा पाकळ्यांचे कमळ आहे.
स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णम् महाप्रभम् । विशुद्धं तनुते यस्माज्जीवस्य हंसलोकनात्
सोळा स्वरांनी युक्त, धुरकट रंगाचं आणि तेजस्वी असं, निर्मळ असं ते हंसलोकापासून विस्तारलेलं आहे, जिथे जीवाचं निवासस्थान आहे.
विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम् । आज्ञाचक्रं तदूर्ध्वं तु आत्मनाधिष्ठितं परम्
ते निर्मळ कमळ 'विशुद्ध' म्हणून ओळखलं जातं, आकाशमध्याचं अद्भुत असं केंद्र आहे; त्याच्या वरती आज्ञा चक्र आहे, जे आत्म्याचं श्रेष्ठ स्थान आहे.
आज्ञासंक्रमणं तत्र तेनाज्ञेति प्रकीर्तितम् । द्विदलं हक्षसंयुक्तं पद्मं तत्सुमनोहरम्
त्या ठिकाणी आज्ञेचा संचार होतो म्हणून त्याला 'आज्ञा' म्हणतात. ते सुंदर कमळ दोन पाकळ्यांचं असून त्यावर 'ह' आणि 'क्ष' या अक्षरांची खूण आहे.
कैलासाख्यं तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वतः । एवं त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत
त्याच्या वरती कैलास नावाचं स्थान आहे आणि त्याहून वरती रोधिनी आहे. अशा प्रकारे, हे सुभग, तुला आधारचक्रांची माहिती सांगितली आहे.
सहस्रारयुतं बिन्दुस्थानं तदूर्ध्वमीरितम् । इत्येतत्कथितं सर्वं योगमार्गमनुत्तमम्
त्याच्या वरती हजार किरणांचं बिंदुस्थान आहे असं सांगितलं आहे. अशा प्रकारे, हा सर्व श्रेष्ठ योगमार्ग तुला समजावून सांगितला आहे.
आदौ पूरकयोगेनाप्याधारे योजयेन्मनः । गुदमेढ्रान्तरे शक्तिस्तामाकुञ्च्य प्रबोधयेत्
सुरुवातीला पूरक प्राणायामाने मन आधारस्थानी लावावं; गुद आणि मेढ्र यांच्या मध्ये असलेली शक्ती आकुंचन करून जागृत करावी.
लिङ्गभेदक्रमेणैव बिन्दुचक्रं च प्रापयेत् । शम्भुना तां परां शक्तिमेकीभूतां विचिन्तयेत्
लिंगभेदनाच्या पद्धतीने त्या शक्तीला बिंदुचक्रापर्यंत नेलं पाहिजे; तिथे त्या परमशक्तीचा शंभूसोबत एकरूप झालेला विचार करावा.
तत्रोत्थितामृतं यत्तु द्रुतलाक्षारसोपमम् । पाययित्वा तु तां शक्तिं मायाख्यां योगसिद्धिदाम्
तिथे जो अमृत निर्माण होतो, जो पारद किंवा वितळलेल्या लाखेसारखा दिसतो, तो मायानामक शक्तीला, योगसिद्धी देणाऱ्या, प्यायला द्यावा.
षड्चक्रदेवतास्तत्र सन्तर्प्यामृतधारया । आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं ततः सुधीः
तिथे सहा चक्रांच्या देवता अमृताच्या धारांनी तृप्त होतात; त्या मार्गाने, ज्ञानी माणसाने ते अमृत मग मूलाधारापर्यंत आणावं.
एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनि निश्चितम् । पूर्वोक्तदूषिता मन्त्राः सर्वे सिध्यन्ति नान्यथा
अशा प्रकारे जो दररोज न चुकता सराव करतो, त्याचे पूर्वी सांगितलेले दोषयुक्त मंत्रही सिद्ध होतात, अन्यथा नाही.
जरामरणदुःखाद्यैर्मुच्यते भवबन्धनात् । ये गुणाः सन्ति देव्या मे जगन्मातुर्यथा तथा
तो जरा, मृत्यू आणि इतर दुःखांपासून, भवबंधनातून मुक्त होतो; देवी, जगन्मातेच्या ज्या ज्या गुणांचा उल्लेख आहे, ते सर्व गुण त्याच्यात प्रकट होतात.
ते गुणाः साधकवरे भवन्त्येव न चान्यथा । इत्येवं कथितं तात वायुधारणमुत्तमम्
हे गुण, साधकांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यांमध्येच प्रकट होतात, अन्यथा नाही. अशा प्रकारे, वायूधारणेचं श्रेष्ठ स्वरूप सांगितलं आहे.
इदानीं धारणाख्यं तु शृणुष्वावहितो मम । दिक्कालाद्यनवच्छिन्नदेव्यां चेतो विधाय च
आता, माझ्याकडून धारणेचं (एकाग्रतेचं) सांगणं लक्षपूर्वक ऐक; दिशा, काळ यांच्याने मर्यादित नसलेल्या देवीमध्ये मन स्थिर करावं.
तन्मयो भवति क्षिप्रं जीवब्रह्मैक्ययोजनात् । अथवा समलं चेतो यदि क्षिप्रं न सिद्ध्यति
जीव आणि ब्रह्म यांचं एकरूप केल्यावर साधक लवकरच त्या स्वरूपात विलीन होतो; पण मन शुद्ध नसेल तर यश लवकर मिळत नाही.
तदावयवयोगेन योगी योगान्समभ्यसेत् । मदीयहस्तपादादावङ्गे तु मधुरे नग
त्या वेळी, अंगांचे संयोग करून योगी योगाचा सराव करावा; माझ्या हातपायांत, अंगांत, हे पर्वता, त्या मधुर रूपात मन लावावं.
चित्तं संस्थापयेन्मन्त्री स्थानस्थानजयात्पुनः । विशुद्धचित्तः सर्वस्मिन्रूपे संस्थापयेन्मनः
स्थळ आणि आधारांवर प्रभुत्व मिळवून साधकाने मन स्थिर करावं; शुद्धचित्ताने सर्व रूपांत मन स्थिर करावं.