जपध्यानादिभिः सार्धं सगर्भं तं विदुर्बुधाः । तदपेतं विगर्भं च प्राणायामं परे विदुः
जप, ध्यान इत्यादींसह केल्यास, ज्ञानी त्याला सगर्भ म्हणतात; हे नसल्यास, श्रेष्ठ लोक त्याला विगर्भ प्राणायाम म्हणतात.
क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहे स्वेदोद्गमोऽधमः । मध्यमः कम्पसंयुक्तो भूमित्यागः परो मतः
क्रमाने सराव करताना, सर्वात कमी परिणाम म्हणजे घाम येणे; मध्यम म्हणजे शरीर थरथरणे, आणि श्रेष्ठ म्हणजे जमिनीपासून वर उठणे.
उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते । इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निरर्गलम्
श्रेष्ठासाठी गुणांची प्राप्ती हवी असते, जोपर्यंत सराव चालू आहे; इंद्रिये विषयांत मुक्तपणे फिरू लागतात.
बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते । अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधोलिङ्गनाभिषु
त्यांना जोराने विषयांतून परत आणणे, ह्याला प्रत्याहार म्हणतात. अंगठ्याच्या मुळाशी, घोट्याजवळ, गुडघ्याजवळ, मांड्याजवळ, नाभीखाली —
हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेषु लम्बिकायां ततो नसि । भ्रूमध्ये मस्तके मूर्ध्नि द्वादशान्ते यथाविधि
हृदय, गळा, कंठ, लवणिका, मग नाक, भुवईच्या मध्ये, कपाळावर, शिरावर, आणि बाराव्या ठिकाणी — नियमानुसार.
धारणं प्राणमरुतो धारणेति निगद्यते । समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्तिना
प्राण आणि वायू या ठिकाणी धरून ठेवणे, ह्याला धारणा म्हणतात; मन एकाग्र ठेवून, अंतर्मनात स्थिर राहावे.
आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते । समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः
स्वतःच्या मनात ज्या देवतांची इच्छा आहे, त्यांचा ध्यान करणे म्हणजेच खरे ध्यान होय. तसेच, जीव आणि परमात्मा यांच्यात नेहमी समता ठेवण्याचा प्रयत्न करणे हेही ध्यानच आहे.
समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टाङ्गलक्षणम् । इदानीं कथये तेऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम्
हेच ध्यान म्हणजेच समाधी असे ऋषी म्हणतात, आणि ती आठ अंगांनी युक्त आहे. आता मी तुला श्रेष्ठ मंत्रयोग सांगतो.
विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं नग । चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम्
हे पर्वता, हे विश्व म्हणजेच शरीर आहे, जे पाच महाभूतांनी बनलेले आहे. चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांच्या तेजाने ते निर्माण झाले असून, जीव आणि ब्रह्म यांचे एकत्व त्यात आहे.
तिस्रः कोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः । तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रो व्यवस्थिताः
या शरीरात तीन कोटी नाड्या आहेत, आणि त्याच्या निम्म्या पुन्हा आहेत. त्यापैकी दहा मुख्य नाड्या मानल्या जातात, आणि त्यातून तीन विशेष महत्त्वाच्या आहेत.
प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्ररूपिणी । इडा वामे स्थिता नाडी शुभ्रा तु चन्द्ररूपिणी
मुख्य नाड्या मेरुदंडात असतात, त्या चंद्र, सूर्य आणि अग्नीच्या स्वरूपात आहेत. डाव्या बाजूला असलेली इडा नाडी शुभ्र आणि चंद्रस्वरूप आहे.
शक्तिरूपा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा । दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा
ही नाडी म्हणजे शक्तिस्वरूप आहे आणि ती अमृताची मूर्ती आहे. उजव्या बाजूला असलेली पिंगला नाडी पुरुषस्वरूप असून सूर्याची मूर्ती आहे.
सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी । तस्या मध्ये विचित्राख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम्
संपूर्ण तेजाने भरलेली आणि अग्निरूप असलेली सुषुम्ना नाडी आहे. तिच्या मध्यभागी विचित्रा नावाची नाडी आहे, जी इच्छा, ज्ञान आणि क्रिया यांचा मिलाफ आहे.
मध्ये स्वयंभूलिङ्गं तु कोटिसूर्यसमप्रभम् । तदूर्ध्वं मायाबीजं तु हरात्माबिन्दुनादकम्
त्या विचित्रा नाडीच्या मध्यभागी स्वयंभू लिंग आहे, जे कोटी सूर्यांच्या तेजासारखे चमकत असते. त्याच्या वरती माया बीज आहे, हराचा आत्मा, बिंदू आणि नाद यांसह.
तदूर्ध्वं तु शिखाकारा कुण्डली रक्तविग्रहा । देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिन्ना नगाधिप
त्याच्या वरती शिखासारखी, कुंडलिनी नावाची, लाल रंगाची देवी आहे. तीच माझ्या स्वरूपाची आहे, हे पर्वतराजा, आणि माझ्यापासून वेगळी नाही.
तद्बाह्ये हेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम् । द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विचिन्तयेत्
त्याच्या बाहेर, वादीच्या शेवटी, सोन्यासारखा तेजस्वी चार पाकळ्यांचा कमळ आहे. तिथे द्रव सोन्यासारखे तेजस्वी कमळ ध्यानात घ्यावे.
तदूर्ध्वं त्वनलप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् । बादिलान्तषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम्
त्याच्या वरती अनलासारखे तेजस्वी, हिऱ्यासारखे चमकणारे सहा पाकळ्यांचे कमळ आहे. 'ब' पासून 'ल' पर्यंतच्या सहा अक्षरांनी युक्त, तेच श्रेष्ठ स्वाधिष्ठान आहे.
मूलमाधारषट्कोणं मूलाधारं ततो विदुः । स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः
मूळ म्हणजे षट्कोण असलेले मूळाधार, त्याला मूळाधार म्हणतात. त्यानंतर, स्वतःच्या नावाने ओळखले जाणारे श्रेष्ठ लिंग आणि त्यानंतर स्वाधिष्ठान ओळखले जाते.
तदूर्ध्वं नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् । मेघाभं विद्युदाभं च बहुतेजोमयं ततः
त्याच्या वरती, नाभीच्या प्रदेशात, अत्यंत तेजस्वी मणिपूर आहे. ते मेघासारखे आणि वीजेसारखे असून, प्रचंड तेजाने भरलेले आहे.
मणिवद्भिन्नं तत्पद्मं मणिपद्मं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम्
मणीसारखे वेगळे असलेले ते कमळ मणिपद्म म्हणून ओळखले जाते. त्याला दहा पाकळ्या आहेत, 'ड' पासून 'फ' पर्यंतच्या अक्षरांनी युक्त.
विष्णुनाधिष्ठितं पद्मं विष्ण्वालोकनकारणम् । तदूर्ध्वेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम्
हे कमळ विष्णूच्या अधिष्ठानाखाली आहे आणि विष्णूचे दर्शन यामुळे होते. त्याच्या वरती अनाहत कमळ आहे, जे उगवत्या सूर्यासारखे आहे.
कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् । तन्मध्ये बाणलिङ्गं तु सूर्यायुतसमप्रभम्
'क' पासून 'थ' पर्यंतच्या पाकळ्या आणि सूर्यकिरणांनी युक्त असे ते स्थिर आहे. त्याच्या मध्यभागी बाणलिंग आहे, जे दहा हजार सूर्यांच्या तेजासारखे चमकत असते.
शब्दब्रह्ममयं शब्दानाहतं तत्र दृश्यते । अनाहताख्यं तत्पद्मं मुनिभिः परिकीर्तितम्
तेथे अनाहत म्हणजेच शब्दब्रह्म, अनाहत ध्वनी स्वरूपात दिसते. हे अनाहत नावाचे कमळ ऋषींकडून नेहमी गौरवले जाते.
आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् । तदूर्ध्वं तु विशुद्धाख्यं दलं षोडशपङ्कजम्
हेच आनंदाचे स्थान आहे, ते परम पुरुषाच्या अधीन आहे. त्याच्या वरती विशुद्ध नावाचे सोळा पाकळ्यांचे कमळ आहे.
स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णम् महाप्रभम् । विशुद्धं तनुते यस्माज्जीवस्य हंसलोकनात्
सोळा स्वरांनी युक्त, धुरकट रंगाचं आणि तेजस्वी असं, निर्मळ असं ते हंसलोकापासून विस्तारलेलं आहे, जिथे जीवाचं निवासस्थान आहे.
विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम् । आज्ञाचक्रं तदूर्ध्वं तु आत्मनाधिष्ठितं परम्
ते निर्मळ कमळ 'विशुद्ध' म्हणून ओळखलं जातं, आकाशमध्याचं अद्भुत असं केंद्र आहे; त्याच्या वरती आज्ञा चक्र आहे, जे आत्म्याचं श्रेष्ठ स्थान आहे.
आज्ञासंक्रमणं तत्र तेनाज्ञेति प्रकीर्तितम् । द्विदलं हक्षसंयुक्तं पद्मं तत्सुमनोहरम्
त्या ठिकाणी आज्ञेचा संचार होतो म्हणून त्याला 'आज्ञा' म्हणतात. ते सुंदर कमळ दोन पाकळ्यांचं असून त्यावर 'ह' आणि 'क्ष' या अक्षरांची खूण आहे.
कैलासाख्यं तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वतः । एवं त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत
त्याच्या वरती कैलास नावाचं स्थान आहे आणि त्याहून वरती रोधिनी आहे. अशा प्रकारे, हे सुभग, तुला आधारचक्रांची माहिती सांगितली आहे.
सहस्रारयुतं बिन्दुस्थानं तदूर्ध्वमीरितम् । इत्येतत्कथितं सर्वं योगमार्गमनुत्तमम्
त्याच्या वरती हजार किरणांचं बिंदुस्थान आहे असं सांगितलं आहे. अशा प्रकारे, हा सर्व श्रेष्ठ योगमार्ग तुला समजावून सांगितला आहे.
आदौ पूरकयोगेनाप्याधारे योजयेन्मनः । गुदमेढ्रान्तरे शक्तिस्तामाकुञ्च्य प्रबोधयेत्
सुरुवातीला पूरक प्राणायामाने मन आधारस्थानी लावावं; गुद आणि मेढ्र यांच्या मध्ये असलेली शक्ती आकुंचन करून जागृत करावी.