वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपञ्चकम् । ऊर्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक्पादतले शुभे
वीरासन असे नाव आहे; ही पाच आसने सांगितली. दोन्ही पायांचे तळवे नीट मांड्यांवर ठेवावेत.
अङ्गुष्ठौ च निबध्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमात्ततः । पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयङ्गमम्
दोन्ही हातांनी उलट दिशेने अंगठे धरावेत, हेच पद्मासन म्हणतात, जे योग्यांना अतिशय प्रिय आहे.
जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले शुभे । ऋजुकायो विशेद्योगी स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते
पायांचे तळवे गुडघा आणि मांडीच्या मध्ये नीट ठेवून, शरीर ताठ ठेवून योगी बसतो; याला स्वस्तिक म्हणतात.
सीवन्याः पार्श्वयोर्न्यस्य गुल्फयुग्मं सुनिश्चितम् । वृषणाधः पादपार्ष्णी पार्ष्णिभ्यां परिबन्धयेत्
दोन्ही घोटे सिवणीच्या बाजूला घट्ट ठेवावेत, वृषणाखालील पायांचे टाच एकत्र बांधाव्यात.
भद्रासनमिति प्रोक्तं योगिभिः परिपूजितम् । उर्वोः पादौ क्रमान्न्यस्य जान्वोः प्रत्यङ्मुखाङ्गुली
हेच भद्रासन म्हणतात, जे योग्यांनी मान्य केले आहे. पायांचे तळवे मांड्यांवर ठेवून, बोटे गुडघ्याकडे वळवावीत.
करौ विदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम् । एकं पादमधः कृत्वा विन्यस्योरुं तथोत्तरे
हात योग्य प्रकारे ठेवावेत, हे वज्रासन म्हणतात, जे श्रेष्ठ आसन आहे. एक पाय खाली ठेवून, दुसरी मांडी वर ठेवावी.
ऋजुकायो विशेद्योगी वीरासनमितीरितम् । इडयाऽऽकर्षयेद्वायुं बाह्यं षोडशमात्रया
शरीर ताठ ठेवून योगी बसतो; हे वीरासन म्हणतात. डाव्या नाडीतून श्वास घेत, सोळा माप बाहेर धरावा.
धारयेत्पूरितं योगी चतुःषष्ट्या तु मात्रया । सुषुम्नामध्यगं सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः
योगी घेतलेला श्वास चौसष्ट माप धरतो; मग तो श्वास मध्य नाडीत नीट नेऊन, बत्तीस माप हळूहळू ठेवावा.
नाड्या पिङ्गलया चैव रेचयेद्योगवित्तमः । प्राणायाममिमं प्राहूर्योगशास्त्रविशारदाः
योगातील जाणकार उजव्या नाडीतून श्वास सोडतो; हा प्राणायाम योगशास्त्र जाणणाऱ्यांनी सांगितला आहे.
भूयो भूयः क्रमात्तस्य बाह्यमेवं समाचरेत् । मात्रावृद्धिः क्रमेणैव सम्यग्द्वादश षोडश
पुन्हा पुन्हा, या क्रमाने, बाह्य श्वासाचा सराव करावा; माप हळूहळू वाढवावे — बारा, सोळा असे योग्य रीतीने.
जपध्यानादिभिः सार्धं सगर्भं तं विदुर्बुधाः । तदपेतं विगर्भं च प्राणायामं परे विदुः
जप, ध्यान इत्यादींसह केल्यास, ज्ञानी त्याला सगर्भ म्हणतात; हे नसल्यास, श्रेष्ठ लोक त्याला विगर्भ प्राणायाम म्हणतात.
क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहे स्वेदोद्गमोऽधमः । मध्यमः कम्पसंयुक्तो भूमित्यागः परो मतः
क्रमाने सराव करताना, सर्वात कमी परिणाम म्हणजे घाम येणे; मध्यम म्हणजे शरीर थरथरणे, आणि श्रेष्ठ म्हणजे जमिनीपासून वर उठणे.
उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते । इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निरर्गलम्
श्रेष्ठासाठी गुणांची प्राप्ती हवी असते, जोपर्यंत सराव चालू आहे; इंद्रिये विषयांत मुक्तपणे फिरू लागतात.
बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते । अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधोलिङ्गनाभिषु
त्यांना जोराने विषयांतून परत आणणे, ह्याला प्रत्याहार म्हणतात. अंगठ्याच्या मुळाशी, घोट्याजवळ, गुडघ्याजवळ, मांड्याजवळ, नाभीखाली —
हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेषु लम्बिकायां ततो नसि । भ्रूमध्ये मस्तके मूर्ध्नि द्वादशान्ते यथाविधि
हृदय, गळा, कंठ, लवणिका, मग नाक, भुवईच्या मध्ये, कपाळावर, शिरावर, आणि बाराव्या ठिकाणी — नियमानुसार.
धारणं प्राणमरुतो धारणेति निगद्यते । समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्तिना
प्राण आणि वायू या ठिकाणी धरून ठेवणे, ह्याला धारणा म्हणतात; मन एकाग्र ठेवून, अंतर्मनात स्थिर राहावे.
आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते । समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः
स्वतःच्या मनात ज्या देवतांची इच्छा आहे, त्यांचा ध्यान करणे म्हणजेच खरे ध्यान होय. तसेच, जीव आणि परमात्मा यांच्यात नेहमी समता ठेवण्याचा प्रयत्न करणे हेही ध्यानच आहे.
समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टाङ्गलक्षणम् । इदानीं कथये तेऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम्
हेच ध्यान म्हणजेच समाधी असे ऋषी म्हणतात, आणि ती आठ अंगांनी युक्त आहे. आता मी तुला श्रेष्ठ मंत्रयोग सांगतो.
विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं नग । चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम्
हे पर्वता, हे विश्व म्हणजेच शरीर आहे, जे पाच महाभूतांनी बनलेले आहे. चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांच्या तेजाने ते निर्माण झाले असून, जीव आणि ब्रह्म यांचे एकत्व त्यात आहे.
तिस्रः कोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः । तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रो व्यवस्थिताः
या शरीरात तीन कोटी नाड्या आहेत, आणि त्याच्या निम्म्या पुन्हा आहेत. त्यापैकी दहा मुख्य नाड्या मानल्या जातात, आणि त्यातून तीन विशेष महत्त्वाच्या आहेत.
प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्ररूपिणी । इडा वामे स्थिता नाडी शुभ्रा तु चन्द्ररूपिणी
मुख्य नाड्या मेरुदंडात असतात, त्या चंद्र, सूर्य आणि अग्नीच्या स्वरूपात आहेत. डाव्या बाजूला असलेली इडा नाडी शुभ्र आणि चंद्रस्वरूप आहे.
शक्तिरूपा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा । दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा
ही नाडी म्हणजे शक्तिस्वरूप आहे आणि ती अमृताची मूर्ती आहे. उजव्या बाजूला असलेली पिंगला नाडी पुरुषस्वरूप असून सूर्याची मूर्ती आहे.
सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी । तस्या मध्ये विचित्राख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम्
संपूर्ण तेजाने भरलेली आणि अग्निरूप असलेली सुषुम्ना नाडी आहे. तिच्या मध्यभागी विचित्रा नावाची नाडी आहे, जी इच्छा, ज्ञान आणि क्रिया यांचा मिलाफ आहे.
मध्ये स्वयंभूलिङ्गं तु कोटिसूर्यसमप्रभम् । तदूर्ध्वं मायाबीजं तु हरात्माबिन्दुनादकम्
त्या विचित्रा नाडीच्या मध्यभागी स्वयंभू लिंग आहे, जे कोटी सूर्यांच्या तेजासारखे चमकत असते. त्याच्या वरती माया बीज आहे, हराचा आत्मा, बिंदू आणि नाद यांसह.
तदूर्ध्वं तु शिखाकारा कुण्डली रक्तविग्रहा । देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिन्ना नगाधिप
त्याच्या वरती शिखासारखी, कुंडलिनी नावाची, लाल रंगाची देवी आहे. तीच माझ्या स्वरूपाची आहे, हे पर्वतराजा, आणि माझ्यापासून वेगळी नाही.
तद्बाह्ये हेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम् । द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विचिन्तयेत्
त्याच्या बाहेर, वादीच्या शेवटी, सोन्यासारखा तेजस्वी चार पाकळ्यांचा कमळ आहे. तिथे द्रव सोन्यासारखे तेजस्वी कमळ ध्यानात घ्यावे.
तदूर्ध्वं त्वनलप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् । बादिलान्तषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम्
त्याच्या वरती अनलासारखे तेजस्वी, हिऱ्यासारखे चमकणारे सहा पाकळ्यांचे कमळ आहे. 'ब' पासून 'ल' पर्यंतच्या सहा अक्षरांनी युक्त, तेच श्रेष्ठ स्वाधिष्ठान आहे.
मूलमाधारषट्कोणं मूलाधारं ततो विदुः । स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः
मूळ म्हणजे षट्कोण असलेले मूळाधार, त्याला मूळाधार म्हणतात. त्यानंतर, स्वतःच्या नावाने ओळखले जाणारे श्रेष्ठ लिंग आणि त्यानंतर स्वाधिष्ठान ओळखले जाते.
तदूर्ध्वं नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् । मेघाभं विद्युदाभं च बहुतेजोमयं ततः
त्याच्या वरती, नाभीच्या प्रदेशात, अत्यंत तेजस्वी मणिपूर आहे. ते मेघासारखे आणि वीजेसारखे असून, प्रचंड तेजाने भरलेले आहे.
मणिवद्भिन्नं तत्पद्मं मणिपद्मं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम्
मणीसारखे वेगळे असलेले ते कमळ मणिपद्म म्हणून ओळखले जाते. त्याला दहा पाकळ्या आहेत, 'ड' पासून 'फ' पर्यंतच्या अक्षरांनी युक्त.