निद्रासुखविनाशार्थं मूर्खस्तु दारसंग्रहम् । करोति वञ्चितो धात्रा दुःखाय न सुखाय च
झोपेचं सुख नष्ट व्हावं म्हणून मूर्ख माणूस बायका गोळा करतो; नशिबाने फसवला गेलेला तो दुःखासाठीच वागतो, सुखासाठी नाही.
सूत उवाच एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा व्यासः शुकस्य च । सम्प्राप महतीं चिन्तां किं करोमीत्यसंशयम्
सूतर म्हणाले: व्यास आणि शुक यांची अशी वचने ऐकून व्यास मोठ्या चिंता आणि संभ्रमात पडले, 'आता मी काय करू?' असे त्यांना वाटू लागले.
तस्य सुस्रुवुरश्रूणि लोचनादुःखजानि च । वेपथुश्च शरीरेऽभूद्ग्लानिं प्राप मनस्तथा
त्यांच्या डोळ्यातून दुःखाने आलेले अश्रू वाहू लागले, शरीर थरथरू लागले आणि मन थकून गेले.
शोचन्तं पितरं दृष्ट्वा दीनं शोकपरिप्लुतम् । उवाच पितरं व्यासं विस्मयोत्फुल्ललोचनः
आपला वडील दुःखी, निराश आणि शोकाने भरलेला पाहून, विस्मयाने डोळे मोठे झालेले शुक व्यासांना म्हणाले.
अहो मायाबलं चोग्रं यन्मोहयति पण्डितम् । वेदान्तस्य च कर्तारं सर्वज्ञं वेदसम्मितम्
अहो, मायेला किती जबरदस्त बळ आहे! ती अगदी विद्वान, वेदांताचे कर्ते, सर्वज्ञ, वेदांना जाणणाऱ्यांनाही मोहात पाडते.
न जाने का च सा माया किंस्वित्सातीव दुष्करा । या मोहयति विद्वांसं व्यासं सत्यवतीसुतम्
ही माया नेमकी काय आहे, किती कठीण आहे, हे मला समजत नाही; कारण तिने अगदी सतीवतीचा पुत्र, विद्वान व्यासालाही मोहात पाडले.
पुराणानां च वक्ता च निर्माता भारतस्य च । विभागकर्ता वेदानां सोऽपि मोहमुपागतः
पुराणांचे वक्ते, भारताचा रचयिता, वेदांचे विभाग करणारा हाच व्याससुद्धा या मोहात सापडला.
तां यामि शरणं देवीं या मोहयति वै जगत् । ब्रह्मविष्णुहरादींश्च कथान्येषां च कीदृशी
ज्या देवीने जगाला आणि ब्रह्मा, विष्णु, हर यांनाही मोहात टाकले, त्या देवीच्या मी शरण जातो; मग इतर सामान्य जीवांची काय कथा?
कोऽप्यस्ति त्रिषु लोकेषु यो न मुह्यति मायया । यन्मोहं गमिताः पूर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः
या तिन्ही लोकांत असा कोणी आहे का, जो मायेमुळे मोहात पडत नाही? कारण पूर्वी ब्रह्मा, विष्णु, हर हेदेखील तिच्या मोहात पडले होते.
अहो बलमहो वीर्यं देव्या खलु विनिर्मितम् । माययैव वशं नीतः सर्वज्ञ ईश्वरः प्रभुः
अहो, देवीने किती मोठं बळ आणि सामर्थ्य निर्माण केलं आहे! अगदी सर्वज्ञ, प्रभूही केवळ मायेमुळे तिच्या अधीन झाले.
विष्ण्वंशसम्भवो व्यास इति पौराणिका जगुः । सोऽपि मोहार्णवे मग्नो भग्नपोतो वणिग्यथा
पुराणकार सांगतात की व्यास विष्णूच्या वंशात जन्मले; तरीही तो मोहाच्या समुद्रात बुडाला आहे, जणू काही व्यापाऱ्याची नौका तुटली आणि तो बुडाला.
अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा । अहो मायाबलं चैतद्दुस्त्यजं पण्डितैरपि
आज तो अगदी सामान्य माणसासारखा असहाय्य होऊन अश्रू ढाळतो; अहो, ही मायेला असं बळ आहे की विद्वानांनाही ती सोडवत नाही.
कोऽयं कोऽहं कथं चेह कीदृशोऽयं भ्रमः किल । पञ्चभूतात्मके देहे पितापुत्रेति वासना
'हा कोण? मी कोण? हे कसं? आणि हा भ्रम कसा?' या पंचमहाभूतांनी बनलेल्या शरीरात 'वडील' आणि 'मुलगा' अशी भावना निर्माण होते.
बलिष्ठा खलु मायेयं मायिनामपि मोहिनी । ययाभिभूतः कृष्णोऽपि करोति रोदनं द्विजः
ही माया खरंच फार बलवान आहे, ती मायावी लोकांनाही मोहात टाकते; तिच्या प्रभावाखाली कृष्णासुद्धा, जो ब्राह्मण आहे, रडतो.
सूत उवाच तां नत्वा मनसा देवीं सर्वकारणकारणाम् । जननीं सर्वदेवानां ब्रह्मादीनां तथेश्वरीम्
सूतर म्हणाले: सर्व कारणांची कारणी, सर्व देवांची जननी, ब्रह्मा आणि इतरांची अधीश्वरी अशा देवीला मनाने वंदन करून—
पितरं प्राह दीनं तं शोकार्णवपरिप्लुतम् । अरणीसम्भवो व्यासं हेतुमद्वचनं शुभम्
त्याने अग्नीमंथनातून जन्मलेल्या, शोकाच्या समुद्रात बुडालेल्या, दुःखी व्यास वडिलांना कारणयुक्त आणि शुभ अशी वचने सांगितली.
पाराशर्य महाभाग सर्वेषां बोधदः स्वयम् । किं शोकं कुरुषे स्वामिन्यथाज्ञः प्राकृतो नरः
पराशरपुत्रा, तू सर्वांना समज देणारा आहेस, इतका भाग्यवान आहेस, तरीही प्रभो, तू सामान्य माणसासारखा शोक का करतोस?
अद्याहं तव पुत्रोऽस्मि न जाने पूर्वजन्मनि । कोऽहं कस्त्वं महाभाग विभ्रमोऽयं महात्मनि
आज मी तुझा मुलगा आहे, पण मागच्या जन्मी मी कोण होतो हे मला माहीत नाही. मी कोण? तू कोण? हे मोठं गोंधळ आहे, हे भाग्यवान.
कुरु धैर्यं प्रबुध्यस्व मा विषादे मनः कृथाः । मोहजालमिमं मत्वा मुञ्च शोकं महामते
धीर धर, जागा हो, आणि मनाला दुःखात बुडू देऊ नकोस. हे मोहाचं जाळं आहे असं समजून, शोक सोडून दे, हे ज्ञानी.
क्षुधानिवृत्तिर्भक्ष्येण न पुत्रदर्शनेन च । पिपासा जलपानेन याति नैवात्मजेक्षणात्
भूक अन्नाने शांत होते, मुलाला पाहून नाही; तहान पाणी प्यायल्याने भागते, आपल्या मुलाकडे पाहून नाही.
घ्राणं सुखं सुगन्धेन कर्णजं श्रवणेन च । स्त्रीसुखं तु स्त्रिया नूनं पुत्रोऽहं किं करोमि ते
नाकाला सुवासाने आनंद मिळतो, कानाला ऐकण्याने; स्त्रीला स्त्रीसोबतच सुख मिळतं. मी तुझा मुलगा म्हणून, मी तुझ्यासाठी काय करू शकतो?
अजीगर्तेन पुत्रोऽपि हरिश्चन्द्राय भूभुजे । पशुकामाय यज्ञार्थे दत्तो मौल्येन सर्वथा
अजीगर्ताने आपल्या मुलालाही हरिश्चंद्राला गायींसाठी आणि यज्ञासाठी विकलं होतं, सर्व प्रकारे किंमत घेऊन दिलं होतं.
सुखानां साधनं द्रव्यं धनात्सुखसमुच्चयः । धनमर्जय लोभश्चेत्पुत्रोऽहं किं करोम्यहम्
संपत्ती ही सुखाचं साधन आहे, आणि धनातून सुख मिळतं. जर तुला लोभापोटी धन हवं असेल, तर मी तुझा मुलगा म्हणून काय करू शकतो?
मां प्रबोधय बुद्ध्या त्वं दैवज्ञोऽसि महामते । यथा मुच्येयमत्यन्तं गर्भवासभयान्मुने
माझं ज्ञान वाढव, कारण तू भविष्य जाणणारा आहेस, हे ज्ञानी. मी गर्भवासाच्या भीतीतून पूर्णपणे मुक्त होऊं, असं मला शिकव.
दुर्लभं मानुषं जन्म कर्मभूमाविहानघ । तत्रापि ब्राह्मणत्वं वै दुर्लभं चोत्तमे कुले
या कर्मभूमीत माणूस म्हणून जन्म घेणं फारच कठीण आहे, हे पापरहित. त्यातही उत्तम कुळात ब्राह्मण म्हणून जन्म मिळणं फारच दुर्मिळ आहे.
बद्धोऽहमिति मे बुद्धिर्नापसर्पति चित्ततः । संसारवासनाजाले निविष्टा वृद्धिगामिनी
मी बांधला गेलो आहे, ही भावना माझ्या मनातून जात नाही. ती संसाराच्या इच्छांच्या जाळ्यात घट्ट रुजली आहे आणि वाढतच जाते.
सूत उवाच इत्युक्तस्तु तदा व्यासः पुत्रेणामितबुद्धिना । प्रत्युवाच शुकं शान्तं चतुर्थाश्रममानसम्
सूतेने सांगितले: अमर बुद्धी असलेल्या आपल्या मुलाने असे बोलल्यावर, व्यासांनी शांत आणि संन्यासाच्या मार्गावर असलेल्या शुकाला उत्तर दिले.
व्यास उवाच पठ पुत्र महाभाग मया भागवतं कृतम् । शुभं न चातिविस्तीर्णं पुराणं ब्रह्मसम्मितम्
व्यास म्हणाले: पुत्रा, मी रचलेलं भागवत वाच. ते शुभ आहे, फार मोठं नाही, आणि वेदासमान मानलं जाणारं पुराण आहे.
स्कन्धा द्वादश तत्रैव पञ्चलक्षणसंयुतम् । सर्वेषां च पुराणानां भूषणं मम सम्मतम्
त्यात बारा स्कंध आहेत आणि पाच लक्षणांनी युक्त आहे. सर्व पुराणांमध्ये मला तेच सर्वात शोभा देणारं वाटतं.
सदसज्ज्ञानविज्ञानं श्रुतमात्रेण जायते । येन भागवतेनेह तत्पठ त्वं महामते
फक्त हे भागवत ऐकल्यावर खरं आणि खोटं याचं ज्ञान आणि समज येते. म्हणून, हे ज्ञानी, तू ते वाच.