इति ध्यानेन मां राजन् साक्षात्कृत्य नरोत्तमः । मद्रूप एव भवति द्वयोरप्येकता यतः
राजा, अशा ध्यानाने उत्तम मनुष्य मला प्रत्यक्ष अनुभवतो आणि माझ्याच स्वरूपात एकरूप होतो, कारण दोघांचं एकत्व होतं.
योगयुक्त्यानया दृष्ट्वा मामात्मानं परात्परम् । अज्ञानस्य सकार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत्
या योगपद्धतीने मला, सर्वश्रेष्ठ परमात्म्याला, जेव्हा पाहतो, तेव्हा अज्ञान आणि त्याचे परिणाम त्या क्षणी नष्ट होतात.
श्रीदेवीविराड्रूपदर्शनसहितं देवकृततत्स्तववर्णनम् हिमालय उवाच योगं वद महेशानि साङ्गं संवित्प्रदायकम् । कृतेन येन योग्योऽहं भवेयं तत्त्वदर्शने
हिमालय म्हणाले: महेश्वरी, मला संपूर्ण योग सांग, जो खरी समज देतो, ज्यामुळे मी तत्त्वदर्शनासाठी योग्य होईन.
श्रीदेव्युवाच न योगो नभसः पृष्ठे न भूमौ न रसातले । ऐक्यं जीवात्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः
श्रीदेवी म्हणाली: योग आकाशावर, पृथ्वीवर किंवा पाताळात नाही; जीव आणि परमात्म्याचं एकत्व, हेच योग आहे असं योगी जाणतात.
तत्प्रत्यूहाः षडाख्याता योगविघ्नकरानघ । कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमात्सर्यसञ्ज्ञकौ
त्या योगाला सहा अडथळे सांगितले आहेत, हे निष्पापा! ते म्हणजे: काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि मत्सर.
योगाङ्गैरेव भित्त्वा तान्योगिनो योगमाप्नुयुः । यमं नियममासनप्राणायामौ ततः परम्
योगाचे अंग वापरून हे अडथळे दूर करून, योगी योग प्राप्त करतात: यम, नियम, आसन, प्राणायाम आणि पुढे—
प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं सार्धं समाधिना । अष्टाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसाधने
प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी—ही आठ योगाची अंगं योगसाधनेसाठी सांगितली आहेत.
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयाऽऽर्जवम् । क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश
अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, दया, सरळपणा, क्षमा, धैर्य, मिताहार आणि शुद्धता—हे दहा यम आहेत.
तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो हुतम्
तप, समाधान, श्रद्धा, दान, देवतेची पूजा, शास्त्र ऐकणे, लाज, विवेक, जप आणि होम — हे सर्व नियम आहेत.
दशैते नियमाः प्रोक्ता मया पर्वतनायक । पद्मासनं स्वस्तिकं च भद्रं वज्रासनं तथा
हे दहा नियम मी सांगितले, हे पर्वतराज. पद्मासन, स्वस्तिक, भद्र, आणि वज्रासन — ही आसने आहेत.
वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपञ्चकम् । ऊर्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक्पादतले शुभे
वीरासन असे नाव आहे; ही पाच आसने सांगितली. दोन्ही पायांचे तळवे नीट मांड्यांवर ठेवावेत.
अङ्गुष्ठौ च निबध्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमात्ततः । पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयङ्गमम्
दोन्ही हातांनी उलट दिशेने अंगठे धरावेत, हेच पद्मासन म्हणतात, जे योग्यांना अतिशय प्रिय आहे.
जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले शुभे । ऋजुकायो विशेद्योगी स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते
पायांचे तळवे गुडघा आणि मांडीच्या मध्ये नीट ठेवून, शरीर ताठ ठेवून योगी बसतो; याला स्वस्तिक म्हणतात.
सीवन्याः पार्श्वयोर्न्यस्य गुल्फयुग्मं सुनिश्चितम् । वृषणाधः पादपार्ष्णी पार्ष्णिभ्यां परिबन्धयेत्
दोन्ही घोटे सिवणीच्या बाजूला घट्ट ठेवावेत, वृषणाखालील पायांचे टाच एकत्र बांधाव्यात.
भद्रासनमिति प्रोक्तं योगिभिः परिपूजितम् । उर्वोः पादौ क्रमान्न्यस्य जान्वोः प्रत्यङ्मुखाङ्गुली
हेच भद्रासन म्हणतात, जे योग्यांनी मान्य केले आहे. पायांचे तळवे मांड्यांवर ठेवून, बोटे गुडघ्याकडे वळवावीत.
करौ विदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम् । एकं पादमधः कृत्वा विन्यस्योरुं तथोत्तरे
हात योग्य प्रकारे ठेवावेत, हे वज्रासन म्हणतात, जे श्रेष्ठ आसन आहे. एक पाय खाली ठेवून, दुसरी मांडी वर ठेवावी.
ऋजुकायो विशेद्योगी वीरासनमितीरितम् । इडयाऽऽकर्षयेद्वायुं बाह्यं षोडशमात्रया
शरीर ताठ ठेवून योगी बसतो; हे वीरासन म्हणतात. डाव्या नाडीतून श्वास घेत, सोळा माप बाहेर धरावा.
धारयेत्पूरितं योगी चतुःषष्ट्या तु मात्रया । सुषुम्नामध्यगं सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः
योगी घेतलेला श्वास चौसष्ट माप धरतो; मग तो श्वास मध्य नाडीत नीट नेऊन, बत्तीस माप हळूहळू ठेवावा.
नाड्या पिङ्गलया चैव रेचयेद्योगवित्तमः । प्राणायाममिमं प्राहूर्योगशास्त्रविशारदाः
योगातील जाणकार उजव्या नाडीतून श्वास सोडतो; हा प्राणायाम योगशास्त्र जाणणाऱ्यांनी सांगितला आहे.
भूयो भूयः क्रमात्तस्य बाह्यमेवं समाचरेत् । मात्रावृद्धिः क्रमेणैव सम्यग्द्वादश षोडश
पुन्हा पुन्हा, या क्रमाने, बाह्य श्वासाचा सराव करावा; माप हळूहळू वाढवावे — बारा, सोळा असे योग्य रीतीने.
जपध्यानादिभिः सार्धं सगर्भं तं विदुर्बुधाः । तदपेतं विगर्भं च प्राणायामं परे विदुः
जप, ध्यान इत्यादींसह केल्यास, ज्ञानी त्याला सगर्भ म्हणतात; हे नसल्यास, श्रेष्ठ लोक त्याला विगर्भ प्राणायाम म्हणतात.
क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहे स्वेदोद्गमोऽधमः । मध्यमः कम्पसंयुक्तो भूमित्यागः परो मतः
क्रमाने सराव करताना, सर्वात कमी परिणाम म्हणजे घाम येणे; मध्यम म्हणजे शरीर थरथरणे, आणि श्रेष्ठ म्हणजे जमिनीपासून वर उठणे.
उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते । इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निरर्गलम्
श्रेष्ठासाठी गुणांची प्राप्ती हवी असते, जोपर्यंत सराव चालू आहे; इंद्रिये विषयांत मुक्तपणे फिरू लागतात.
बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते । अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधोलिङ्गनाभिषु
त्यांना जोराने विषयांतून परत आणणे, ह्याला प्रत्याहार म्हणतात. अंगठ्याच्या मुळाशी, घोट्याजवळ, गुडघ्याजवळ, मांड्याजवळ, नाभीखाली —
हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेषु लम्बिकायां ततो नसि । भ्रूमध्ये मस्तके मूर्ध्नि द्वादशान्ते यथाविधि
हृदय, गळा, कंठ, लवणिका, मग नाक, भुवईच्या मध्ये, कपाळावर, शिरावर, आणि बाराव्या ठिकाणी — नियमानुसार.
धारणं प्राणमरुतो धारणेति निगद्यते । समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्तिना
प्राण आणि वायू या ठिकाणी धरून ठेवणे, ह्याला धारणा म्हणतात; मन एकाग्र ठेवून, अंतर्मनात स्थिर राहावे.
आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते । समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः
स्वतःच्या मनात ज्या देवतांची इच्छा आहे, त्यांचा ध्यान करणे म्हणजेच खरे ध्यान होय. तसेच, जीव आणि परमात्मा यांच्यात नेहमी समता ठेवण्याचा प्रयत्न करणे हेही ध्यानच आहे.
समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टाङ्गलक्षणम् । इदानीं कथये तेऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम्
हेच ध्यान म्हणजेच समाधी असे ऋषी म्हणतात, आणि ती आठ अंगांनी युक्त आहे. आता मी तुला श्रेष्ठ मंत्रयोग सांगतो.
विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं नग । चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम्
हे पर्वता, हे विश्व म्हणजेच शरीर आहे, जे पाच महाभूतांनी बनलेले आहे. चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांच्या तेजाने ते निर्माण झाले असून, जीव आणि ब्रह्म यांचे एकत्व त्यात आहे.
तिस्रः कोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः । तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रो व्यवस्थिताः
या शरीरात तीन कोटी नाड्या आहेत, आणि त्याच्या निम्म्या पुन्हा आहेत. त्यापैकी दहा मुख्य नाड्या मानल्या जातात, आणि त्यातून तीन विशेष महत्त्वाच्या आहेत.