अनाद्यनिर्वाच्यमिदमज्ञानं तु तृतीयकः । देहोऽयमात्मनो भाति कारणात्मा नगेश्वर
आदि नसलेलं, वर्णन करता न येणारं हे अज्ञान म्हणजे तिसरं; हे कारण शरीर आत्म्याचं भासतं, हे पर्वतराजा.
उपाधिविलये जाते केवलात्मावशिष्यते । देहत्रये पञ्चकोशा अन्तःस्थाः सन्ति सर्वदा
उपाधी नष्ट झाल्यावर, फक्त शुद्ध आत्मा उरतो; या तीन देहांत पाच कोश नेहमी आत असतात.
पञ्चकोशपरित्यागे ब्रह्म पुच्छं हि लभ्यते । नेतिनेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूपं यदुच्यते
पाच कोशांचा त्याग केल्यावर, ब्रह्मरूप आश्रय मिळतो; 'हे नाही, ते नाही' अशा वाक्यांनी माझं खरं रूप सांगितलं जातं.
न जायते म्रियते तत्कदाचि- न्नायं भूत्वा न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे
ते कधीच जन्मत नाही, कधीच मरत नाही; एकदा अस्तित्वात आलं की, ते कधीच नाहीसं होत नाही. ते अजन्मा, नित्य, शाश्वत, पुरातन आहे; शरीर नष्ट झालं तरी ते नष्ट होत नाही.
हतं चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतौ नायं हन्ति न हन्यते
कोणी त्याला मारणारा किंवा मारला गेला असं समजत असेल, तर दोघांनाही समजलेलं नाही; कारण ते ना मारतं, ना मारलं जातं.
अणोरणीयान्महतो महीया- नात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमस्य
अत्यंत सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, मोठ्यापेक्षा मोठं असं आत्मा या जीवाच्या गुहेत लपलेलं आहे; इच्छा व शोक नसलेला मनुष्य, सृष्टीकर्त्याच्या कृपेने त्याचं महात्म्य पाहतो.
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च
आत्म्याला रथाचा स्वार समज, शरीराला रथ समज; बुद्धीला सारथी आणि मनाला लगाम समज.
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः
इंद्रिये म्हणजे घोडे, विषय म्हणजे त्यांचे मार्ग; मन आणि इंद्रिये यांच्याशी एकरूप झालेला आत्मा हा भोगकर्ता आहे, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.
यस्त्वविद्वान्भवति चामनस्कश्च सदाशुचिः । न तत्पदमवाप्नोति संसारं चाधिगच्छति
जो अज्ञान आहे, ज्याचं मन वश नाही आणि नेहमी अशुद्ध आहे, तो त्या अवस्थेला पोहोचत नाही आणि संसारातच अडकतो.
यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते
पण ज्याच्याकडे ज्ञान आहे, ज्याचं मन वश आणि नेहमी शुद्ध आहे, तो त्या अवस्थेला पोहोचतो, जिथून पुन्हा जन्म होत नाही.
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति मदीयं यत्परं पदम्
ज्याच्या विवेकाचा रथी आहे आणि मनाचा लगाम त्याच्या हातात आहे, असा मनुष्य या मार्गाचा पार गाठतो, जो माझं परम स्थान आहे.
इत्थं श्रुत्या च मत्या च निश्चित्यात्मानमात्मना । भावयेन्मामात्मरूपां निदिध्यासनतोऽपि
शास्त्र आणि विचार यांच्या आधाराने आत्म्याचं स्वरूप ठरवून, मग मला आत्मरूप मानावं, आणि हे ध्यानापेक्षा अधिक महत्त्वाचं आहे.
योगवृत्तेः पुरा स्वस्मिन्भावयेदक्षरत्रयम् । देवीप्रणवसञ्ज्ञस्य ध्यानार्थं मन्त्रवाच्ययोः
योगाची साधना सुरू करण्यापूर्वी, देवीप्रणव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तीन अक्षरांचा, म्हणजेच मंत्र आणि त्याचा अर्थ, ध्यानासाठी विचार करावा.
हकारः स्थूलदेहः स्याद्रकारः सूक्ष्मदेहकः । ईकारः कारणात्मासौ ह्रीङ्कारोऽहं तुरीयकम्
'ह' हे स्थूल देहाचं प्रतीक आहे, 'र' सूक्ष्म देहाचं, 'ई' कारणात्म्याचं, आणि 'ह्रीं' म्हणजे मीच, चौथ्या अवस्थेतलं स्वरूप.
एवं समष्टिदेहेऽपि ज्ञात्वा बीजत्रयं क्रमात् । समष्टिव्यष्ट्योरेकत्वं भावयेन्मतिमान्नरः
अशा प्रकारे, सामूहिक देहातील तीन बीजं योग्य क्रमाने समजून, ज्ञानी मनुष्याने सामूहिक आणि वैयक्तिक यांचं एकत्व ध्यानात घ्यावं.
समाधिकालात्पूर्वं तु भावयित्वैवमादृतः । ततो ध्यायेन्निलीनाक्षो देवीं मां जगदीश्वरीम्
समाधीच्या आधी, अशा श्रद्धेने ध्यान केल्यावर, मग सर्व इंद्रिये आत घेत, जगद्ईश्वरी असलेल्या देवीचं ध्यान करावं.
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ । निवृत्तविषयाकाङ्क्षो वीतदोषो विमत्सरः
श्वासोच्छ्वास दोन्ही सम करून, नाकाच्या आत फिरवावे, विषयांची इच्छा सोडावी, दोष आणि मत्सर दूर ठेवावा.
भक्त्या निर्व्याजया युक्तो गुहायां निःस्वने स्थले । हकारम् विश्वमात्मानं रकारे प्रविलापयेत्
निष्कपट भक्तीने, हृदयाच्या शांत गुहेत, 'ह' म्हणजे विश्वात्मा, त्याला 'र' मध्ये विलीन करावा.
रकारं तैजसं देवमीकारे प्रविलापयेत् । ईकारं प्राज्ञमात्मानं ह्रीङ्कारे प्रविलापयेत्
'र' म्हणजे तेजस्वी देव, त्याला 'ई' मध्ये विलीन करावा; आणि 'ई' म्हणजे प्राज्ञ आत्मा, त्याला 'ह्रीं' मध्ये विलीन करावा.
वाच्यवाचकताहीनं द्वैतभावविवर्जितम् । अखण्डं सच्चिदानन्दं भावयेत्तच्छिखान्तरे
शब्द आणि अर्थ यांचा संबंध नसलेलं, द्वैतभाव नसलेलं, अखंड आणि सत्चित्आनंद स्वरूप असलेलं, हे सर्व शिखेच्या आत ध्यानात घ्यावं.
इति ध्यानेन मां राजन् साक्षात्कृत्य नरोत्तमः । मद्रूप एव भवति द्वयोरप्येकता यतः
राजा, अशा ध्यानाने उत्तम मनुष्य मला प्रत्यक्ष अनुभवतो आणि माझ्याच स्वरूपात एकरूप होतो, कारण दोघांचं एकत्व होतं.
योगयुक्त्यानया दृष्ट्वा मामात्मानं परात्परम् । अज्ञानस्य सकार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत्
या योगपद्धतीने मला, सर्वश्रेष्ठ परमात्म्याला, जेव्हा पाहतो, तेव्हा अज्ञान आणि त्याचे परिणाम त्या क्षणी नष्ट होतात.
श्रीदेवीविराड्रूपदर्शनसहितं देवकृततत्स्तववर्णनम् हिमालय उवाच योगं वद महेशानि साङ्गं संवित्प्रदायकम् । कृतेन येन योग्योऽहं भवेयं तत्त्वदर्शने
हिमालय म्हणाले: महेश्वरी, मला संपूर्ण योग सांग, जो खरी समज देतो, ज्यामुळे मी तत्त्वदर्शनासाठी योग्य होईन.
श्रीदेव्युवाच न योगो नभसः पृष्ठे न भूमौ न रसातले । ऐक्यं जीवात्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः
श्रीदेवी म्हणाली: योग आकाशावर, पृथ्वीवर किंवा पाताळात नाही; जीव आणि परमात्म्याचं एकत्व, हेच योग आहे असं योगी जाणतात.
तत्प्रत्यूहाः षडाख्याता योगविघ्नकरानघ । कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमात्सर्यसञ्ज्ञकौ
त्या योगाला सहा अडथळे सांगितले आहेत, हे निष्पापा! ते म्हणजे: काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि मत्सर.
योगाङ्गैरेव भित्त्वा तान्योगिनो योगमाप्नुयुः । यमं नियममासनप्राणायामौ ततः परम्
योगाचे अंग वापरून हे अडथळे दूर करून, योगी योग प्राप्त करतात: यम, नियम, आसन, प्राणायाम आणि पुढे—
प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं सार्धं समाधिना । अष्टाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसाधने
प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी—ही आठ योगाची अंगं योगसाधनेसाठी सांगितली आहेत.
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयाऽऽर्जवम् । क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश
अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, दया, सरळपणा, क्षमा, धैर्य, मिताहार आणि शुद्धता—हे दहा यम आहेत.
तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो हुतम्
तप, समाधान, श्रद्धा, दान, देवतेची पूजा, शास्त्र ऐकणे, लाज, विवेक, जप आणि होम — हे सर्व नियम आहेत.
दशैते नियमाः प्रोक्ता मया पर्वतनायक । पद्मासनं स्वस्तिकं च भद्रं वज्रासनं तथा
हे दहा नियम मी सांगितले, हे पर्वतराज. पद्मासन, स्वस्तिक, भद्र, आणि वज्रासन — ही आसने आहेत.