जन्मदुःखं जरादुःखं दुःखं च मरणे तथा । गर्भवासे पुनर्दुःखं विष्ठामूत्रमये पितः
जन्म म्हणजे दुःख, म्हातारपण म्हणजे दुःख, मृत्यूही तसंच; गर्भात राहणं तर पुन्हा दुःखच, मलमूत्रानं भरलेल्या जागेत, बाबा.
तस्मादतिशयं दुःखं तृष्णालोभसमुद्भवम् । याञ्चायां परमं दुःखं मरणादपि मानद
म्हणून, तृष्णा आणि लोभातून होणारं दुःख फार मोठं असतं; मागणं हे तर सर्वात मोठं दुःख, मृत्यूपेक्षाही जास्त, बाबा.
प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवनाः । पराशा परमं दुःखं मरणं च दिने दिने
दानावर जगणारे ब्राह्मण बुद्धीच्या बळावर जगत नाहीत; दुसऱ्यावर अवलंबून राहणं हेच मोठं दुःख, आणि रोज थोडं थोडं मृत्यू येतो.
पठित्वा सकलान् वेदाञ्छास्त्राणि च समन्ततः । गत्वा च धनिनां कार्या स्तुतिः सर्वात्मना बुधैः
सर्व वेद आणि शास्त्रं शिकूनही, शहाण्या लोकांना आपली कामं भागवण्यासाठी श्रीमंतांची स्तुती करावी लागते.
एकोदरस्य का चिन्ता पत्रमूलफलादिभिः । येनकेनाप्युपायेन सन्तुष्ट्या च प्रपूर्यते
एक पोट भरायला काय काळजी? पानं, मूळं, फळं किंवा काहीही मिळालं, समाधानानं पोट भरता येतं.
भार्या पुत्रास्तथा पौत्राः कुटुम्बे विपुले सति । पूरणार्थं महद्दुःखं क्व सुखं पितरद्भुतम्
पत्नी, मुलं, नातवंडं आणि मोठं कुटुंब असलं की त्यांची गरज भागवताना मोठं दुःख होतं; मग, बाबा, त्या अद्भुत सुखाचं काय?
योगशास्त्रं वद मम ज्ञानशास्त्रं सुखाकरम् । कर्मकाण्डेऽखिले तात न रमेऽहं कदाचन
मला योगशास्त्र आणि आनंद देणारं ज्ञान शिकव. बाबा, मला कर्मकांडात कधीच गोडी वाटत नाही.
वद कर्मक्षयोपायं प्रारब्धं सञ्चितं तथा । वर्तमानं यथा नश्येत् त्रिविधं कर्ममूलजम्
कर्माचा नाश कसा करायचा ते सांग—प्रारब्ध, सांचलेलं आणि सध्याचं—म्हणजे कर्माचं हे तिन्ही मूळ नाहीसं होईल.
जलूकेव सदा नारी रुधिरं पिबतीति वै । मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टितैः
जशी जळु आपलं रक्त शोषते, तशीच स्त्री नेहमी रक्त शोषते; पण जो मूर्ख आहे, तो आपल्या मोहाच्या भावनांनी गुंग होतो आणि हे समजत नाही.
भोगैर्वीर्यं धनं पूर्णं मनः कुटिलभाषणैः । कान्ता हरति सर्वस्वं कः स्तेनस्तादृशोऽपरः
सुख, बळ, धन आणि वाकड्या बोलण्याने प्रिये सर्व काही हिरावून घेते; असा दुसरा चोर कोण असू शकतो?
निद्रासुखविनाशार्थं मूर्खस्तु दारसंग्रहम् । करोति वञ्चितो धात्रा दुःखाय न सुखाय च
झोपेचं सुख नष्ट व्हावं म्हणून मूर्ख माणूस बायका गोळा करतो; नशिबाने फसवला गेलेला तो दुःखासाठीच वागतो, सुखासाठी नाही.
सूत उवाच एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा व्यासः शुकस्य च । सम्प्राप महतीं चिन्तां किं करोमीत्यसंशयम्
सूतर म्हणाले: व्यास आणि शुक यांची अशी वचने ऐकून व्यास मोठ्या चिंता आणि संभ्रमात पडले, 'आता मी काय करू?' असे त्यांना वाटू लागले.
तस्य सुस्रुवुरश्रूणि लोचनादुःखजानि च । वेपथुश्च शरीरेऽभूद्ग्लानिं प्राप मनस्तथा
त्यांच्या डोळ्यातून दुःखाने आलेले अश्रू वाहू लागले, शरीर थरथरू लागले आणि मन थकून गेले.
शोचन्तं पितरं दृष्ट्वा दीनं शोकपरिप्लुतम् । उवाच पितरं व्यासं विस्मयोत्फुल्ललोचनः
आपला वडील दुःखी, निराश आणि शोकाने भरलेला पाहून, विस्मयाने डोळे मोठे झालेले शुक व्यासांना म्हणाले.
अहो मायाबलं चोग्रं यन्मोहयति पण्डितम् । वेदान्तस्य च कर्तारं सर्वज्ञं वेदसम्मितम्
अहो, मायेला किती जबरदस्त बळ आहे! ती अगदी विद्वान, वेदांताचे कर्ते, सर्वज्ञ, वेदांना जाणणाऱ्यांनाही मोहात पाडते.
न जाने का च सा माया किंस्वित्सातीव दुष्करा । या मोहयति विद्वांसं व्यासं सत्यवतीसुतम्
ही माया नेमकी काय आहे, किती कठीण आहे, हे मला समजत नाही; कारण तिने अगदी सतीवतीचा पुत्र, विद्वान व्यासालाही मोहात पाडले.
पुराणानां च वक्ता च निर्माता भारतस्य च । विभागकर्ता वेदानां सोऽपि मोहमुपागतः
पुराणांचे वक्ते, भारताचा रचयिता, वेदांचे विभाग करणारा हाच व्याससुद्धा या मोहात सापडला.
तां यामि शरणं देवीं या मोहयति वै जगत् । ब्रह्मविष्णुहरादींश्च कथान्येषां च कीदृशी
ज्या देवीने जगाला आणि ब्रह्मा, विष्णु, हर यांनाही मोहात टाकले, त्या देवीच्या मी शरण जातो; मग इतर सामान्य जीवांची काय कथा?
कोऽप्यस्ति त्रिषु लोकेषु यो न मुह्यति मायया । यन्मोहं गमिताः पूर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः
या तिन्ही लोकांत असा कोणी आहे का, जो मायेमुळे मोहात पडत नाही? कारण पूर्वी ब्रह्मा, विष्णु, हर हेदेखील तिच्या मोहात पडले होते.
अहो बलमहो वीर्यं देव्या खलु विनिर्मितम् । माययैव वशं नीतः सर्वज्ञ ईश्वरः प्रभुः
अहो, देवीने किती मोठं बळ आणि सामर्थ्य निर्माण केलं आहे! अगदी सर्वज्ञ, प्रभूही केवळ मायेमुळे तिच्या अधीन झाले.
विष्ण्वंशसम्भवो व्यास इति पौराणिका जगुः । सोऽपि मोहार्णवे मग्नो भग्नपोतो वणिग्यथा
पुराणकार सांगतात की व्यास विष्णूच्या वंशात जन्मले; तरीही तो मोहाच्या समुद्रात बुडाला आहे, जणू काही व्यापाऱ्याची नौका तुटली आणि तो बुडाला.
अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा । अहो मायाबलं चैतद्दुस्त्यजं पण्डितैरपि
आज तो अगदी सामान्य माणसासारखा असहाय्य होऊन अश्रू ढाळतो; अहो, ही मायेला असं बळ आहे की विद्वानांनाही ती सोडवत नाही.
कोऽयं कोऽहं कथं चेह कीदृशोऽयं भ्रमः किल । पञ्चभूतात्मके देहे पितापुत्रेति वासना
'हा कोण? मी कोण? हे कसं? आणि हा भ्रम कसा?' या पंचमहाभूतांनी बनलेल्या शरीरात 'वडील' आणि 'मुलगा' अशी भावना निर्माण होते.
बलिष्ठा खलु मायेयं मायिनामपि मोहिनी । ययाभिभूतः कृष्णोऽपि करोति रोदनं द्विजः
ही माया खरंच फार बलवान आहे, ती मायावी लोकांनाही मोहात टाकते; तिच्या प्रभावाखाली कृष्णासुद्धा, जो ब्राह्मण आहे, रडतो.
सूत उवाच तां नत्वा मनसा देवीं सर्वकारणकारणाम् । जननीं सर्वदेवानां ब्रह्मादीनां तथेश्वरीम्
सूतर म्हणाले: सर्व कारणांची कारणी, सर्व देवांची जननी, ब्रह्मा आणि इतरांची अधीश्वरी अशा देवीला मनाने वंदन करून—
पितरं प्राह दीनं तं शोकार्णवपरिप्लुतम् । अरणीसम्भवो व्यासं हेतुमद्वचनं शुभम्
त्याने अग्नीमंथनातून जन्मलेल्या, शोकाच्या समुद्रात बुडालेल्या, दुःखी व्यास वडिलांना कारणयुक्त आणि शुभ अशी वचने सांगितली.
पाराशर्य महाभाग सर्वेषां बोधदः स्वयम् । किं शोकं कुरुषे स्वामिन्यथाज्ञः प्राकृतो नरः
पराशरपुत्रा, तू सर्वांना समज देणारा आहेस, इतका भाग्यवान आहेस, तरीही प्रभो, तू सामान्य माणसासारखा शोक का करतोस?
अद्याहं तव पुत्रोऽस्मि न जाने पूर्वजन्मनि । कोऽहं कस्त्वं महाभाग विभ्रमोऽयं महात्मनि
आज मी तुझा मुलगा आहे, पण मागच्या जन्मी मी कोण होतो हे मला माहीत नाही. मी कोण? तू कोण? हे मोठं गोंधळ आहे, हे भाग्यवान.
कुरु धैर्यं प्रबुध्यस्व मा विषादे मनः कृथाः । मोहजालमिमं मत्वा मुञ्च शोकं महामते
धीर धर, जागा हो, आणि मनाला दुःखात बुडू देऊ नकोस. हे मोहाचं जाळं आहे असं समजून, शोक सोडून दे, हे ज्ञानी.
क्षुधानिवृत्तिर्भक्ष्येण न पुत्रदर्शनेन च । पिपासा जलपानेन याति नैवात्मजेक्षणात्
भूक अन्नाने शांत होते, मुलाला पाहून नाही; तहान पाणी प्यायल्याने भागते, आपल्या मुलाकडे पाहून नाही.