उपाधिभेदाद्भिन्नाहं घटाकाशादयो यथा । उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्करः सदा
जसा घटातील आकाश वेगळा वाटतो, तसाच मीही उपाधीमुळे वेगवेगळा दिसतो; आणि सूर्य नेहमी उंच-नीच वस्तू प्रकाशमान करतो.
न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न । मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः
याचप्रमाणे, मी दोषांनी कधीच दूषित होत नाही, किंवा त्यात झाकला जात नाही; लोक बुद्धी वगैरेचे कर्तृत्व माझ्यावर लादतात, पण ते फक्त अध्यासामुळे.
वदन्ति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुबुद्धयः । अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा
मूढ लोक म्हणतात आत्मा कर्म करतो, पण ज्ञानी तसे म्हणत नाहीत; हे अज्ञानामुळेच, जसे मायेमुळे भेद निर्माण होतो.
जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु । घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा
जीव आणि ईश्वर यांचा भेद फक्त मायेमुळे कल्पित आहे, जसा घटातील आकाश आणि मोठ्या आकाशाचा भेद मानला जातो.
तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः । यथा जीवबहूत्वं च माययैव न च स्वतः
जीवात्मा आणि परमात्मा यांचा भेदही तसाच कल्पित आहे; जीवांची अनेकता मायेमुळे आहे, ती स्वभावतः नाही.
तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः । देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता
ईश्वरांची अनेकता देखील मायेमुळे आहे, ती स्वभावतः नाही; शरीर, इंद्रिय आणि वासनांच्या भेद-भेदामुळे हा फरक निर्माण होतो.
अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः । गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर
जीवांच्या भेदाचा कारण म्हणून अज्ञानच सांगितले आहे, दुसरे काही नाही; गुणांच्या वासनांच्या भेदामुळेच हे विभाजन होते, हे पर्वता.
माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन । मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर
परभेदाचा कारण फक्त मायेच आहे, दुसरे काहीच नाही; हे पर्वता, सर्व काही माझ्यात गुंफलेले आणि विणलेले आहे.
ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च । ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णावी
मीच ईश्वर आहे, मीच सूत्रात्मा आणि विराटरूप आहे; मीच ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, गौरी, ब्राह्मी आणि वैष्णवी आहे.
सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् । पशुपक्षिस्वरूपाहं चाण्डालोऽहं च तस्करः
मीच सूर्य आहे, मीच तारे आहे, मीच तारांचा अधिपती आहे; मीच पशु आणि पक्ष्यांचा रूप आहे, मीच चांडाळ आणि मीच चोर आहे.
व्याधोऽहं क्रूरकर्माहं सत्कर्माहं महाजनः । स्त्रीपुन्नपुंसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः
मीच शिकारी आहे, मीच क्रूर कर्म करणारा आहे, मीच सत्कर्म करणारा आहे, मीच महाजन आहे; मीच स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक रूपाचा आहे, यात शंका नाही.
यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्याहं सर्वदा स्थिता
जे काही कुठेही दिसते किंवा ऐकू येते, ते सर्व, आत आणि बाहेर, मीच व्यापून सदैव अस्तित्वात आहे.
न तदस्ति मया त्यक्तं वस्तु किञ्चिच्चराचरम् । यद्यस्ति चेत्तच्छून्यं स्याद्वन्ध्यापुत्रोपमं हि तत्
माझ्यापासून दूर असलेली एकही चल किंवा अचल वस्तू नाही; जर असती, तर ती शून्य असती, जशी वंध्येचा पुत्र.
रज्जुर्यथा सर्पमालाभेदैरेका विभाति हि । तथैवेशादिरूपेण भाम्यहं नात्र संशयः
जसा एकच दोर साप किंवा माळा वाटतो भेदामुळे, तसाच मीही ईशादी रूपात प्रकाशतो, यात शंका नाही.
अधिष्ठानातिरेकेण कल्पितं तन्न भासते । तस्मान्मत्सत्तयैवैतत्सत्तावान्नान्यथा भवेत्
आधारापासून वेगळे केलेले कल्पित वस्तू प्रकाशत नाही; म्हणून माझ्या अस्तित्वामुळेच हे सर्व अस्तित्वात आहे, दुसऱ्या प्रकारे नाही.
हिमालय उवाच यथा वदसि देवेशि समष्ट्याऽऽत्मवपुस्त्विदम् । तथैव द्रष्टुमिच्छामि यदि देवि कृपा मयि
हिमालय म्हणाला: देवी, जसे तू सांगितलेस की हे विश्व तुझ्या एकत्रित रूपात आहे, तसाच मी ते पाहू इच्छितो, देवी, तू कृपा करशील तर.
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः सविष्णवः । ननन्दुर्मुदितात्मानः पूजयन्तश्च तद्वचः
व्यास म्हणतो: त्याचे शब्द ऐकून सर्व देव, विष्णूसह, आनंदित झाले आणि हर्षित मनाने त्या शब्दांचे पूजन केले.
अथ देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुघा शिवा । अदर्शयन्निजं रूपं भक्तकामप्रपूरिणी
मग देवांचा हेतू ओळखून, भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारी शुभ देवी, भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करत, स्वतःचे रूप दाखवले.
अपश्यंस्ते महादेव्या विराड्रूपं परात्परम् । द्यौर्मस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी
ते महादेवीचे अत्यंत श्रेष्ठ, सर्वांपेक्षा उच्च रूप पाहिले, ज्याचे डोके आकाश आहे आणि डोळे सूर्य व चंद्र आहेत.
दिशः श्रोत्रे वचो देवाः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । विश्वं हृदयमित्याहुः पृथिवी जघनं स्मृतम्
दिशा तिचे कान आहेत, देव तिचे वाणी आहेत, वारा तिचा श्वास आहे; विश्व तिचे हृदय आहे आणि पृथ्वी तिचे कंबर आहे.
नभस्तलं नाभिसरो ज्योतिश्चक्रमुरःस्थलम् । महर्लोकस्तु ग्रीवा स्याज्जनोलोको मुखं स्मृतम्
आकाशाचा प्रदेश तिचा नाभी आहे, प्रकाशाचा वर्तुळ तिचा छाती आहे; महर्लोक तिचा गळा आहे आणि जनलोक तिचे तोंड आहे.
तपोलोको रराटिस्तु सत्यलोकादधः स्थितः । इन्द्रादयो बाहवः स्युः शब्दः श्रोत्रं महेशितुः
तपोलोक तिचा घसा आहे, सत्यलोक खाली आहे; इंद्र व इतर देव तिचे हात आहेत, आणि आवाज हे महेश्वराचे कान आहेत.
नासत्यदस्रौ नासे स्तो गन्धो घ्राणं स्मृतो बुधैः । मुखमग्निः समाख्यातो दिवारात्री च पक्ष्मणी
अश्विनी तिचे नाक आहेत, सुगंध हे तिचा घ्राण आहे असे ज्ञानी सांगतात; अग्नी तिचे तोंड आहे, आणि दिवस-रात्र तिच्या डोळ्यांच्या केस आहेत.
ब्रह्मस्थानं भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालुः प्र्कीर्तिताः । रसो जिह्वा समाख्याता यमो दंष्ट्राः प्रकीर्तिताः
ब्रह्माचा स्थान तिच्या भुवयांचे वाक आहे, पाणी तिचा तालू आहे; स्वाद तिची जिभ आहे, आणि यम तिच्या दात आहेत.
दन्ताः स्नेहकला यस्य हासो माया प्रकीर्तिता । सर्गस्त्वपाङ्गमोक्षः स्याद् व्रीडोर्ध्वोष्ठो महेशितुः
तिचे दात प्रेमाच्या अवस्था आहेत, तिचा हास्य मायाच आहे; सृष्टी तिच्या डोळ्यांचा कटाक्ष आहे, आणि लाज महेश्वराची वरची ओठ आहे.
लोभः स्यादधरोष्ठोऽस्याधर्ममार्गस्तु पृष्ठभूः । प्रजापतिश्च मेढ्रं स्याद्यः स्रष्टा जगतीतले
लोभ तिची खालची ओठ आहे, अधर्माचा मार्ग तिच्या पाठ आहे; प्रजापती तिचे जननेंद्रिय आहे, जो पृथ्वीवर सृष्टी करतो.
कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थीनि देव्या महेशितुः । नद्यो नाड्यः समाख्याता वृक्षाः केशाः प्रकीर्तिताः
समुद्र तिचे पोट आहे, पर्वत तिची हाडे आहेत, देवी; नद्या तिच्या नाड्या आहेत, आणि झाडे तिचे केस आहेत.
कौमारयौवनजरा वयोऽस्य गतिरुत्तमा । बलाहकास्तु केशाः स्युः सन्ध्ये ते वाससी विभो
बालपण, तरुणपण आणि वृद्धपण तिच्या श्रेष्ठ गती आहेत; ढग तिचे केस आहेत, आणि संध्या तिचे वस्त्र आहेत, प्रभु.
राजञ्छ्रीजगदम्बायाश्चन्द्रमास्तु मनः स्मृतः । विज्ञानशक्तिस्तु हरी रुद्रोऽन्तःकरणं स्मृतम्
राजा, श्री जगदंबेचे मन चंद्र आहे; ज्ञानशक्ती विष्णू आहे, आणि रुद्र तिचे अंतरंग आहे.
अश्वा हि जातयः सर्वाः श्रोणिदेशे स्थिता विभोः । अतलादिमहालोकाः कट्यधोभागतां गताः
सर्व घोड्यांचे वंश तिच्या कंबरेवर आहेत, प्रभु; अतलपासून सुरू होणारे महालोक तिच्या कटीच्या खाली आहेत.