सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारकः । अविद्यायां तु यत्किञ्चित्प्रतिबिम्बं नगाधिप
तो सर्वज्ञ, सर्वकर्म करणारा आणि सर्वांना कृपा देणारा आहे; पण अविद्येत जे प्रतिबिंब दिसते, हे पर्वतराज—
तदेव जीवसंज्ञं स्यात्सर्वदुःखाश्रयं पुनः । द्वयोरपीह सम्प्रोक्तं देहत्रयमविद्यया
तेच 'जीव' म्हणून ओळखले जाते, आणि सर्व दुःखाचा आधार आहे; दोन्हींसाठी, अज्ञानामुळे तीन प्रकारचे शरीर सांगितले आहे.
देहत्रयाभिमानाच्चाप्यभून्नामत्रयं पुनः । प्राज्ञस्तु कारणात्मा स्यात्सूक्ष्मदेही तु तैजसः
तीन शरीरांशी एकरूपता झाल्यामुळे तीन नावं निर्माण झाली; प्राज्ञ हा कारणस्वरूप आहे, आणि सूक्ष्म शरीराचा तैजस आहे.
स्थूलदेही तु विश्वाख्यस्त्रिविधः परिकीर्तितः । एवमीशोऽपि सम्प्रोक्त ईशसूत्रविराट्पदैः
स्थूल शरीराचा 'विश्व' म्हणून उल्लेख केला जातो; आणि ईश्वराला 'ईश', 'सूत्र', 'विराट' या नावांनीही ओळखतात.
प्रथमो व्यष्टिरूपस्तु समष्ट्यात्मा परः स्मृतः । स हि सर्वेश्वरः साक्षाज्जीवानुग्रहकाम्यया
पहिला हा व्यक्तिगत स्वरूप आहे, आणि सामूहिक स्वरूप श्रेष्ठ मानला जातो; तो सर्वांचा ईश्वर आहे, जीवांना कृपा करण्याची इच्छा ठेवतो.
करोति विविधं विश्वं नानाभोगाश्रयं पुनः । मच्छक्तिप्रेरितो नित्यं मयि राजन्प्रकल्पितः
तो विविध जग निर्माण करतो, जे अनेक सुखांचा आधार आहे; माझ्या शक्तीने प्रेरित होऊन, राजन, तो नेहमी माझ्यातच स्थित आहे.
श्रीदेवीविराड्रूपदर्शनसहितं देवकृततत्स्तववर्णनम् देव्युवाच मन्मायाशक्तिसंक्लृप्तं जगत्सर्वं चराचरम् । सापि मत्तः पृथङ्माया नास्त्येव परमार्थतः
माझ्या मायाशक्तीने हे सर्व जग, चल आणि अचल, निर्माण झाले आहे; पण माझ्यापासून वेगळी माया खऱ्या अर्थाने अस्तित्वात नाही.
व्यवहारदृशा सेयं विद्या मायेति विश्रुता । तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम्
व्यवहाराच्या दृष्टिकोनातून तिला विद्या किंवा माया म्हणतात; पण तत्त्वाच्या दृष्टिकोनातून ती अस्तित्वात नाही—फक्त तत्त्वच आहे.
साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः प्रविशाम्यहम् । मायाकर्मादिसहिता गिरे प्राणपुरःसरा
मी हे सर्व जग निर्माण करून त्यात प्रवेश करते; माया, कर्म आणि प्राण या सर्वांसह, पर्वतराज, मी जगात वावरते.
लोकान्तरगतिर्नोचेत्कथं स्यादिति हेतुना । यथा यथा भवन्त्येव मायाभेदास्तथा तथा
नाहीतर लोकांमध्ये हालचाल कशी होईल? ज्या ज्या प्रकारे मायाचे भेद निर्माण होतात, त्याच त्याच प्रकारे त्यांचे परिणामही घडतात.
उपाधिभेदाद्भिन्नाहं घटाकाशादयो यथा । उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्करः सदा
जसा घटातील आकाश वेगळा वाटतो, तसाच मीही उपाधीमुळे वेगवेगळा दिसतो; आणि सूर्य नेहमी उंच-नीच वस्तू प्रकाशमान करतो.
न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न । मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः
याचप्रमाणे, मी दोषांनी कधीच दूषित होत नाही, किंवा त्यात झाकला जात नाही; लोक बुद्धी वगैरेचे कर्तृत्व माझ्यावर लादतात, पण ते फक्त अध्यासामुळे.
वदन्ति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुबुद्धयः । अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा
मूढ लोक म्हणतात आत्मा कर्म करतो, पण ज्ञानी तसे म्हणत नाहीत; हे अज्ञानामुळेच, जसे मायेमुळे भेद निर्माण होतो.
जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु । घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा
जीव आणि ईश्वर यांचा भेद फक्त मायेमुळे कल्पित आहे, जसा घटातील आकाश आणि मोठ्या आकाशाचा भेद मानला जातो.
तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः । यथा जीवबहूत्वं च माययैव न च स्वतः
जीवात्मा आणि परमात्मा यांचा भेदही तसाच कल्पित आहे; जीवांची अनेकता मायेमुळे आहे, ती स्वभावतः नाही.
तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः । देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता
ईश्वरांची अनेकता देखील मायेमुळे आहे, ती स्वभावतः नाही; शरीर, इंद्रिय आणि वासनांच्या भेद-भेदामुळे हा फरक निर्माण होतो.
अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः । गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर
जीवांच्या भेदाचा कारण म्हणून अज्ञानच सांगितले आहे, दुसरे काही नाही; गुणांच्या वासनांच्या भेदामुळेच हे विभाजन होते, हे पर्वता.
माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन । मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर
परभेदाचा कारण फक्त मायेच आहे, दुसरे काहीच नाही; हे पर्वता, सर्व काही माझ्यात गुंफलेले आणि विणलेले आहे.
ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च । ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णावी
मीच ईश्वर आहे, मीच सूत्रात्मा आणि विराटरूप आहे; मीच ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, गौरी, ब्राह्मी आणि वैष्णवी आहे.
सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् । पशुपक्षिस्वरूपाहं चाण्डालोऽहं च तस्करः
मीच सूर्य आहे, मीच तारे आहे, मीच तारांचा अधिपती आहे; मीच पशु आणि पक्ष्यांचा रूप आहे, मीच चांडाळ आणि मीच चोर आहे.
व्याधोऽहं क्रूरकर्माहं सत्कर्माहं महाजनः । स्त्रीपुन्नपुंसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः
मीच शिकारी आहे, मीच क्रूर कर्म करणारा आहे, मीच सत्कर्म करणारा आहे, मीच महाजन आहे; मीच स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक रूपाचा आहे, यात शंका नाही.
यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्याहं सर्वदा स्थिता
जे काही कुठेही दिसते किंवा ऐकू येते, ते सर्व, आत आणि बाहेर, मीच व्यापून सदैव अस्तित्वात आहे.
न तदस्ति मया त्यक्तं वस्तु किञ्चिच्चराचरम् । यद्यस्ति चेत्तच्छून्यं स्याद्वन्ध्यापुत्रोपमं हि तत्
माझ्यापासून दूर असलेली एकही चल किंवा अचल वस्तू नाही; जर असती, तर ती शून्य असती, जशी वंध्येचा पुत्र.
रज्जुर्यथा सर्पमालाभेदैरेका विभाति हि । तथैवेशादिरूपेण भाम्यहं नात्र संशयः
जसा एकच दोर साप किंवा माळा वाटतो भेदामुळे, तसाच मीही ईशादी रूपात प्रकाशतो, यात शंका नाही.
अधिष्ठानातिरेकेण कल्पितं तन्न भासते । तस्मान्मत्सत्तयैवैतत्सत्तावान्नान्यथा भवेत्
आधारापासून वेगळे केलेले कल्पित वस्तू प्रकाशत नाही; म्हणून माझ्या अस्तित्वामुळेच हे सर्व अस्तित्वात आहे, दुसऱ्या प्रकारे नाही.
हिमालय उवाच यथा वदसि देवेशि समष्ट्याऽऽत्मवपुस्त्विदम् । तथैव द्रष्टुमिच्छामि यदि देवि कृपा मयि
हिमालय म्हणाला: देवी, जसे तू सांगितलेस की हे विश्व तुझ्या एकत्रित रूपात आहे, तसाच मी ते पाहू इच्छितो, देवी, तू कृपा करशील तर.
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः सविष्णवः । ननन्दुर्मुदितात्मानः पूजयन्तश्च तद्वचः
व्यास म्हणतो: त्याचे शब्द ऐकून सर्व देव, विष्णूसह, आनंदित झाले आणि हर्षित मनाने त्या शब्दांचे पूजन केले.
अथ देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुघा शिवा । अदर्शयन्निजं रूपं भक्तकामप्रपूरिणी
मग देवांचा हेतू ओळखून, भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारी शुभ देवी, भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करत, स्वतःचे रूप दाखवले.
अपश्यंस्ते महादेव्या विराड्रूपं परात्परम् । द्यौर्मस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी
ते महादेवीचे अत्यंत श्रेष्ठ, सर्वांपेक्षा उच्च रूप पाहिले, ज्याचे डोके आकाश आहे आणि डोळे सूर्य व चंद्र आहेत.
दिशः श्रोत्रे वचो देवाः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । विश्वं हृदयमित्याहुः पृथिवी जघनं स्मृतम्
दिशा तिचे कान आहेत, देव तिचे वाणी आहेत, वारा तिचा श्वास आहे; विश्व तिचे हृदय आहे आणि पृथ्वी तिचे कंबर आहे.