तत्कार्यं च विराड्देहः स्थूलदेहोऽयमात्मनः । पञ्चभूतस्थसत्त्वांशैः श्रोत्रादीनां समुद्भवः
त्याचा परिणाम म्हणजे विराट देह, जो आत्म्याचा स्थूल देह आहे; पंचभूतांमधील सत्त्वांशातून श्रवणादी इंद्रियांची उत्पत्ती होते.
ज्ञानेन्द्रियाणां राजेन्द्र प्रत्येकं मिलितैस्तु तैः । अन्तःकरणमेकं स्याद् वृत्तिभेदाच्चतुर्विधम्
राजेंद्र, त्या पंचभूतांमधील सत्त्वांशांच्या संयोगाने प्रत्येक ज्ञानेंद्रिय उत्पन्न होते; अंतःकरण एकच असतं, पण वृत्तीच्या भेदाने ते चार प्रकारचं होतं.
यदा तु सङ्कल्पविकल्पकृत्यं तदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम् । स्याद् बुद्धिसंज्ञं च यदा प्रवेत्ति सुनिश्चितं संशयहीनरूपम्
जेव्हा मनात इच्छा आणि शंका निर्माण होतात, तेव्हा त्याला 'मन' म्हणतात; आणि जेव्हा ठाम, शंकारहित विचार सुरू होतो, तेव्हा त्याला 'बुद्धी' म्हणतात.
अनुसन्धानरूपं तच्चित्तं च परिकीर्तितम् । अहङ्कृत्यात्मवृत्त्या तु तदहङ्कारतां गतम्
जे विचारपद्धतीने तपासणी करतो, त्याला 'चित्त' म्हणतात; आणि जेव्हा स्वतःची भावना निर्माण होते, तेव्हा ते 'अहंकार' बनते.
तेषां रजोंशैर्जातानि क्रमात्कर्मेन्द्रियाणि च । प्रत्येकं मिलितैस्तैतु प्राणो भवति पञ्चधा
त्यांच्यातील रजोगुणाच्या भागातून कर्मेंद्रिये एकामागोमाग एक निर्माण होतात; आणि ही सर्व मिळून प्राण पाच प्रकारात विभागला जातो.
हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानकः । कण्ठदेशेऽप्युदानः स्याद् व्यानः सर्वशरीरगः
प्राण हृदयात असतो, अपान गुद्द्वारात, समान नाभीमध्ये असतो; उदान हा घशाच्या भागात असतो, आणि व्यान संपूर्ण शरीरात पसरलेला असतो.
ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च । प्राणादिपञ्चकं चैव धिया च सहितं मनः
पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये, पाच प्रकारचे प्राण, आणि बुद्धी व मन मिळून—
एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मम लिङ्गं यदुच्यते । तत्र या प्रकृतिः प्रोक्ता सा राजन्द्विविधा स्मृता
हेच माझे सूक्ष्म शरीर, म्हणजे लिंग, असे म्हणतात; आणि त्यात असलेली प्रकृती, राजन, दोन प्रकारची मानली जाते.
सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्या गुणमिश्रिता । स्वाश्रयं या तु संरक्षेत्सा मायेति निगद्यते
माया ही सत्त्वगुणाची असते, आणि अविद्या ही गुणांच्या मिश्रणाने बनलेली असते; जी स्वतःचा आधार जपते, तिला 'माया' म्हणतात.
तस्यां यत्प्रतिबिम्बं स्याद्बिम्बभूतस्य चेशितुः । स ईश्वरः समाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान्परः
त्यात मूळ स्वरूपाचे जे प्रतिबिंब निर्माण होते, त्याला 'ईश्वर' म्हणतात, जो स्वतःच्या आधाराचा ज्ञाता आणि श्रेष्ठ आहे.
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारकः । अविद्यायां तु यत्किञ्चित्प्रतिबिम्बं नगाधिप
तो सर्वज्ञ, सर्वकर्म करणारा आणि सर्वांना कृपा देणारा आहे; पण अविद्येत जे प्रतिबिंब दिसते, हे पर्वतराज—
तदेव जीवसंज्ञं स्यात्सर्वदुःखाश्रयं पुनः । द्वयोरपीह सम्प्रोक्तं देहत्रयमविद्यया
तेच 'जीव' म्हणून ओळखले जाते, आणि सर्व दुःखाचा आधार आहे; दोन्हींसाठी, अज्ञानामुळे तीन प्रकारचे शरीर सांगितले आहे.
देहत्रयाभिमानाच्चाप्यभून्नामत्रयं पुनः । प्राज्ञस्तु कारणात्मा स्यात्सूक्ष्मदेही तु तैजसः
तीन शरीरांशी एकरूपता झाल्यामुळे तीन नावं निर्माण झाली; प्राज्ञ हा कारणस्वरूप आहे, आणि सूक्ष्म शरीराचा तैजस आहे.
स्थूलदेही तु विश्वाख्यस्त्रिविधः परिकीर्तितः । एवमीशोऽपि सम्प्रोक्त ईशसूत्रविराट्पदैः
स्थूल शरीराचा 'विश्व' म्हणून उल्लेख केला जातो; आणि ईश्वराला 'ईश', 'सूत्र', 'विराट' या नावांनीही ओळखतात.
प्रथमो व्यष्टिरूपस्तु समष्ट्यात्मा परः स्मृतः । स हि सर्वेश्वरः साक्षाज्जीवानुग्रहकाम्यया
पहिला हा व्यक्तिगत स्वरूप आहे, आणि सामूहिक स्वरूप श्रेष्ठ मानला जातो; तो सर्वांचा ईश्वर आहे, जीवांना कृपा करण्याची इच्छा ठेवतो.
करोति विविधं विश्वं नानाभोगाश्रयं पुनः । मच्छक्तिप्रेरितो नित्यं मयि राजन्प्रकल्पितः
तो विविध जग निर्माण करतो, जे अनेक सुखांचा आधार आहे; माझ्या शक्तीने प्रेरित होऊन, राजन, तो नेहमी माझ्यातच स्थित आहे.
श्रीदेवीविराड्रूपदर्शनसहितं देवकृततत्स्तववर्णनम् देव्युवाच मन्मायाशक्तिसंक्लृप्तं जगत्सर्वं चराचरम् । सापि मत्तः पृथङ्माया नास्त्येव परमार्थतः
माझ्या मायाशक्तीने हे सर्व जग, चल आणि अचल, निर्माण झाले आहे; पण माझ्यापासून वेगळी माया खऱ्या अर्थाने अस्तित्वात नाही.
व्यवहारदृशा सेयं विद्या मायेति विश्रुता । तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम्
व्यवहाराच्या दृष्टिकोनातून तिला विद्या किंवा माया म्हणतात; पण तत्त्वाच्या दृष्टिकोनातून ती अस्तित्वात नाही—फक्त तत्त्वच आहे.
साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः प्रविशाम्यहम् । मायाकर्मादिसहिता गिरे प्राणपुरःसरा
मी हे सर्व जग निर्माण करून त्यात प्रवेश करते; माया, कर्म आणि प्राण या सर्वांसह, पर्वतराज, मी जगात वावरते.
लोकान्तरगतिर्नोचेत्कथं स्यादिति हेतुना । यथा यथा भवन्त्येव मायाभेदास्तथा तथा
नाहीतर लोकांमध्ये हालचाल कशी होईल? ज्या ज्या प्रकारे मायाचे भेद निर्माण होतात, त्याच त्याच प्रकारे त्यांचे परिणामही घडतात.
उपाधिभेदाद्भिन्नाहं घटाकाशादयो यथा । उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्करः सदा
जसा घटातील आकाश वेगळा वाटतो, तसाच मीही उपाधीमुळे वेगवेगळा दिसतो; आणि सूर्य नेहमी उंच-नीच वस्तू प्रकाशमान करतो.
न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न । मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः
याचप्रमाणे, मी दोषांनी कधीच दूषित होत नाही, किंवा त्यात झाकला जात नाही; लोक बुद्धी वगैरेचे कर्तृत्व माझ्यावर लादतात, पण ते फक्त अध्यासामुळे.
वदन्ति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुबुद्धयः । अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा
मूढ लोक म्हणतात आत्मा कर्म करतो, पण ज्ञानी तसे म्हणत नाहीत; हे अज्ञानामुळेच, जसे मायेमुळे भेद निर्माण होतो.
जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु । घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा
जीव आणि ईश्वर यांचा भेद फक्त मायेमुळे कल्पित आहे, जसा घटातील आकाश आणि मोठ्या आकाशाचा भेद मानला जातो.
तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः । यथा जीवबहूत्वं च माययैव न च स्वतः
जीवात्मा आणि परमात्मा यांचा भेदही तसाच कल्पित आहे; जीवांची अनेकता मायेमुळे आहे, ती स्वभावतः नाही.
तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः । देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता
ईश्वरांची अनेकता देखील मायेमुळे आहे, ती स्वभावतः नाही; शरीर, इंद्रिय आणि वासनांच्या भेद-भेदामुळे हा फरक निर्माण होतो.
अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः । गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर
जीवांच्या भेदाचा कारण म्हणून अज्ञानच सांगितले आहे, दुसरे काही नाही; गुणांच्या वासनांच्या भेदामुळेच हे विभाजन होते, हे पर्वता.
माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन । मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर
परभेदाचा कारण फक्त मायेच आहे, दुसरे काहीच नाही; हे पर्वता, सर्व काही माझ्यात गुंफलेले आणि विणलेले आहे.
ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च । ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णावी
मीच ईश्वर आहे, मीच सूत्रात्मा आणि विराटरूप आहे; मीच ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, गौरी, ब्राह्मी आणि वैष्णवी आहे.
सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् । पशुपक्षिस्वरूपाहं चाण्डालोऽहं च तस्करः
मीच सूर्य आहे, मीच तारे आहे, मीच तारांचा अधिपती आहे; मीच पशु आणि पक्ष्यांचा रूप आहे, मीच चांडाळ आणि मीच चोर आहे.