जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादौ दृश्यस्य व्यभिचारतः । संविदो व्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कर्हिचित्
जागृत, स्वप्न आणि गाढ झोपेत दृश्य बदलतात, पण चेतना कधीच अनुभवातून नाहीशी होत नाही.
यदि तस्याप्यनुभवस्तर्ह्ययं येन साक्षिणा । अनुभूतः स एवात्र शिष्टः संविद्वपुः पुरा
जर चेतनाही अनुभवली गेली, तर तीला कोण साक्षीदार ठरेल? तोच साक्षीदार कायम राहतो, तोच चेतनेचा खरा स्वरूप आहे.
अत एव च नित्यत्वं प्रोक्तं सच्छास्त्रकोविदैः । आनन्दरूपता चास्याः परप्रेमास्पदत्वतः
म्हणूनच खरे शास्त्र जाणणारे तिचे शाश्वतत्व सांगतात; आणि ती आनंदस्वरूप आहे, कारण ती सर्वोच्च प्रेमाचे ठिकाण आहे.
मा न भूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम् । सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादसङ्गत्वं स्फुटं मम
‘मी नाहीसा होऊ नये, मी कायम राहावा’ ही इच्छा आत्म्यात प्रेमामुळे स्थिर असते; बाकी सर्व असत्य असल्यामुळे माझे विरक्तपण स्पष्ट आहे.
अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मता मम । तच्च ज्ञानं नात्मधर्मो धर्मत्वे जडताऽऽत्मनः
मर्यादा नसली तरी हेच माझं मत आहे; आणि ते ज्ञान आत्म्याचा स्वभाव नाही, कारण जर ते गुण असता, तर आत्मा निर्जीव झाला असता.
ज्ञानस्य जडशेषत्वं न दृष्टं न च संभवि । चिद्धर्मत्वं तथा नास्ति चितश्चिन्न हि भिद्यते
ज्ञान फक्त निर्जीव उरलेलं असं कधी दिसत नाही, आणि तसं होणं शक्यही नाही; तसेच, चेतना ही ज्ञानाचा गुण नाही, कारण चेतना कधीच विभागली जात नाही.
तस्मादात्मा ज्ञानरूपः सुखरूपश्च सर्वदा । सत्यः पूर्णोऽप्यसङ्गश्च द्वैतजालविवर्जितः
म्हणून आत्मा नेहमीच ज्ञानस्वरूप आणि आनंदस्वरूप आहे, तो खरा, पूर्ण, निःसंग आणि द्वैताच्या जाळ्यापासून मुक्त आहे.
स पुनः कामकर्मादियुक्तया स्वीयमायया । पूर्वानुभूतसंस्कारात् कालकर्मविपाकतः
पुन्हा, तो आत्मा स्वतःच्या मायेने, इच्छा, कर्म आणि इतर गोष्टींशी जोडला जाऊन, पूर्वीच्या अनुभवातून मिळालेल्या संस्कारांमुळे आणि काळ-कर्माच्या परिणामामुळे—
अविवेकाच्च तत्त्वस्य सिसृक्षावान्प्रजायते । अबुद्धिपूर्वः सर्गोऽयं कथितस्ते नगाधिप
—तत्त्वाचा विवेक नसल्यामुळे, निर्माण करण्याची इच्छा घेऊन जन्म घेतो; हे सृष्टी, हे पर्वतराज, पूर्वीची समज नसताना घडते असं सांगितलं आहे.
एतद्धि यन्मया प्रोक्तं मम रूपमलौकिकम् । अव्याकृतं तदव्यक्तं मायाशबलमित्यपि
मी तुला जे सांगितलं, ते माझं अद्भुत रूप आहे; ते अव्यक्त म्हणजेच अव्याकृत, आणि मायेने व्यापलेलं असंही म्हणतात.
प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु सर्वकारणकारणम् । तत्त्वानामादिभूतं च सच्चिदानन्दविग्रहम्
सर्व शास्त्रांमध्ये त्याला सर्व कारणांचा कारण, सर्व तत्त्वांचा मूळ, आणि सत्-चित्-आनंद स्वरूप असं म्हटलं आहे.
सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयम् । ह्रीङ्कारमन्त्रवाच्यं तदादितत्त्वं तदुच्यते
सर्व कर्म, इच्छा, ज्ञान आणि क्रिया यांचा आधार असलेलं, एकत्रित स्वरूप असलेलं, ते आदितत्त्व 'ह्रीं' मंत्राने व्यक्त केलं जातं.
तस्मादाकाश उत्पन्नः शब्दतन्मात्ररूपकः । भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजोरूपात्मकं पुनः
त्यातून आकाश उत्पन्न होतं, ज्याचं स्वरूप ध्वनीच्या सूक्ष्म तत्त्वाचं आहे; मग वायू, ज्याचा स्वभाव स्पर्श आहे, आणि पुन्हा तेज, ज्याचा स्वभाव रूप आहे.
जलं रसात्मकं पश्चात्ततो गन्धात्मिका धरा । शब्दैकगुण आकाशो वायुः स्पर्शरवान्वितः
मग जल, ज्याचं स्वरूप रस आहे, आणि त्यानंतर पृथ्वी, ज्याचं स्वरूप गंध आहे; आकाशाला फक्त ध्वनीचा गुण आहे, वायूला ध्वनी आणि स्पर्श हे गुण आहेत.
शब्दस्पर्शरूपगुणं तेज इत्युच्यते बुधैः । शब्दस्पर्शरूपरसैरापो वेदगुणाः स्मृताः
ज्ञानी लोक म्हणतात, तेजाला ध्वनी, स्पर्श आणि रूप हे गुण आहेत; जलाला ध्वनी, स्पर्श, रूप आणि रस हे गुण आहेत असं सांगितलं आहे.
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पञ्चगुणा धरा । तेभ्योऽभवन्महत्सूत्रं यल्लिङ्गं परिचक्षते
पृथ्वीला ध्वनी, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे पाच गुण आहेत; त्यांच्यापासून महत्त्वत्त्व आणि सूक्ष्म देह, ज्याला लिंग म्हणतात, उत्पन्न होतात.
सर्वात्मकं तत्सम्प्रोक्तं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः । अव्यक्तं कारणो देहः स चोक्तः पूर्वमेव हि
ते सर्वांचा सार आहे असं सांगितलं जातं, आणि हा आत्म्याचा सूक्ष्म देह आहे; अव्यक्त म्हणजेच कारण देह, जो आधीच वर्णन केला आहे.
यस्मिञ्जगद्बीजरूपं स्थितं लिङ्गोद्भवो यतः । ततः स्थूलानि भूतानि पञ्चीकरणमार्गतः
ज्यात जगाचा बीजस्वरूप स्थिर आहे, ज्यातून लिंगदेह उत्पन्न होतो; त्यातून पंचीकरणाच्या प्रक्रियेतून स्थूल भूतं निर्माण होतात.
पञ्चसंख्यानि जायन्ते तत्प्रकारस्त्वथोच्यते । पूर्वोक्तानि च भूतानि प्रत्येकं विभजेद् द्विधा
ती पाच संख्येत उत्पन्न होतात; आता त्याची पद्धत सांगतो: पूर्वी सांगितलेली प्रत्येक भूतं दोन भागात विभागावी.
एकैकं भागमेकस्य चतुर्धा विभजेद् गिरे । स्वस्वेतरद्वितीयांशे योजनात्पञ्च पञ्च ते
हे पर्वतराज, प्रत्येकाचा एक भाग चार भागात विभागावा; आणि प्रत्येकाला इतर चार भागांशी जोडल्यावर, पाच-पाच होतात.
तत्कार्यं च विराड्देहः स्थूलदेहोऽयमात्मनः । पञ्चभूतस्थसत्त्वांशैः श्रोत्रादीनां समुद्भवः
त्याचा परिणाम म्हणजे विराट देह, जो आत्म्याचा स्थूल देह आहे; पंचभूतांमधील सत्त्वांशातून श्रवणादी इंद्रियांची उत्पत्ती होते.
ज्ञानेन्द्रियाणां राजेन्द्र प्रत्येकं मिलितैस्तु तैः । अन्तःकरणमेकं स्याद् वृत्तिभेदाच्चतुर्विधम्
राजेंद्र, त्या पंचभूतांमधील सत्त्वांशांच्या संयोगाने प्रत्येक ज्ञानेंद्रिय उत्पन्न होते; अंतःकरण एकच असतं, पण वृत्तीच्या भेदाने ते चार प्रकारचं होतं.
यदा तु सङ्कल्पविकल्पकृत्यं तदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम् । स्याद् बुद्धिसंज्ञं च यदा प्रवेत्ति सुनिश्चितं संशयहीनरूपम्
जेव्हा मनात इच्छा आणि शंका निर्माण होतात, तेव्हा त्याला 'मन' म्हणतात; आणि जेव्हा ठाम, शंकारहित विचार सुरू होतो, तेव्हा त्याला 'बुद्धी' म्हणतात.
अनुसन्धानरूपं तच्चित्तं च परिकीर्तितम् । अहङ्कृत्यात्मवृत्त्या तु तदहङ्कारतां गतम्
जे विचारपद्धतीने तपासणी करतो, त्याला 'चित्त' म्हणतात; आणि जेव्हा स्वतःची भावना निर्माण होते, तेव्हा ते 'अहंकार' बनते.
तेषां रजोंशैर्जातानि क्रमात्कर्मेन्द्रियाणि च । प्रत्येकं मिलितैस्तैतु प्राणो भवति पञ्चधा
त्यांच्यातील रजोगुणाच्या भागातून कर्मेंद्रिये एकामागोमाग एक निर्माण होतात; आणि ही सर्व मिळून प्राण पाच प्रकारात विभागला जातो.
हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानकः । कण्ठदेशेऽप्युदानः स्याद् व्यानः सर्वशरीरगः
प्राण हृदयात असतो, अपान गुद्द्वारात, समान नाभीमध्ये असतो; उदान हा घशाच्या भागात असतो, आणि व्यान संपूर्ण शरीरात पसरलेला असतो.
ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च । प्राणादिपञ्चकं चैव धिया च सहितं मनः
पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये, पाच प्रकारचे प्राण, आणि बुद्धी व मन मिळून—
एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मम लिङ्गं यदुच्यते । तत्र या प्रकृतिः प्रोक्ता सा राजन्द्विविधा स्मृता
हेच माझे सूक्ष्म शरीर, म्हणजे लिंग, असे म्हणतात; आणि त्यात असलेली प्रकृती, राजन, दोन प्रकारची मानली जाते.
सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्या गुणमिश्रिता । स्वाश्रयं या तु संरक्षेत्सा मायेति निगद्यते
माया ही सत्त्वगुणाची असते, आणि अविद्या ही गुणांच्या मिश्रणाने बनलेली असते; जी स्वतःचा आधार जपते, तिला 'माया' म्हणतात.
तस्यां यत्प्रतिबिम्बं स्याद्बिम्बभूतस्य चेशितुः । स ईश्वरः समाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान्परः
त्यात मूळ स्वरूपाचे जे प्रतिबिंब निर्माण होते, त्याला 'ईश्वर' म्हणतात, जो स्वतःच्या आधाराचा ज्ञाता आणि श्रेष्ठ आहे.