पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिव दीधितिः । चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममेयं सहजा ध्रुवा
जशी आगेला उष्णता, सूर्याला किरणे, आणि चंद्राला चांदणे असते, तशीच माझी ही जन्मजात, शाश्वत शक्ती आहे.
तस्यां कर्माणि जीवानां जीवाः कालाश्च सञ्चरे । अभेदेन विलीनाः स्युः सुषुप्तौ व्यवहारवत्
ती शक्तीमध्ये जीवांचे कर्म, जीव आणि काळ फिरतात; गाढ झोपेत हे सर्व तिच्यात एकरूप होतात, जसे व्यवहारात दिसते.
स्वशक्तेश्च समायोगादहं बीजात्मतां गता । स्वाधारावरणात्तस्या दोषत्वं च समागतम्
माझ्या स्वतःच्या शक्तीच्या संगतीने मी बीजस्वरूप होते; तिच्या आच्छादनामुळे तिलाही दोष उत्पन्न होतो.
चैतन्यस्य समायोगान्निमित्तत्वं च कथ्यते । प्रपञ्चपरिणामाच्च समवायित्वमुच्यते
चेतनेच्या संगतीमुळे ती कारण मानली जाते; आणि जगाच्या रूपांतरणामुळे ती आधार आहे असे म्हणतात.
केचित्तां तप इत्याहुस्तमः केचिज्जडं परे । ज्ञानं मायां प्रधानं च प्रकृतिं शक्तिमप्यजाम्
काही लोक तिला अंधार म्हणतात, काही जडत्व, तर काही ज्ञान, माया, प्रधान, प्रकृती, शक्ती किंवा अजन्मा म्हणतात.
विमर्श इति तां प्राहुः शैवशास्त्रविशारदाः । अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः
शैव शास्त्रातील जाणकार तिला विमर्श म्हणतात; वेदातील सत्याचा अर्थ शोधणारे तिला अविद्या म्हणतात.
एवं नानाविधानि स्युर्नामानि निगमादिषु । तस्या जडत्वं दृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोऽसती
अशा प्रकारे वेद-शास्त्रात तिची अनेक नावे आहेत; तिचे जडत्व हे दृश्य असल्यामुळे आहे, आणि ज्ञान नष्ट झाल्यामुळे ती असत्य मानली जाते.
चैतन्यस्य न दृश्यत्वं दृश्यत्वे जडमेव तत् । स्वप्रकाशं च चैतन्यं न परेण प्रकाशितम्
चेतना ही दृश्य नसते; ती दृश्य झाली तर जडच ठरेल. चेतना ही स्वतः प्रकाशमान असते, ती दुसऱ्याने उजळली जात नाही.
अनवस्थादोषसत्त्वान्न स्वेनापि प्रकाशितम् । कर्मकर्त्रीविरोधः स्यात्तस्मात्तद्दीपवत्स्वयम्
अनंत परताव्यामुळे ती स्वतःही स्वतःला उजळू शकत नाही; नाहीतर कर्ता आणि कृती यांचा विरोध होईल. म्हणून, दिव्याप्रमाणे ती स्वतःच प्रकाशते.
प्रकाशमानमन्येषां भासकं विद्धि पर्वत । अत एव च नित्यत्वं सिद्धसंवित्तनोर्मम
हे पर्वतराज, ती इतरांना प्रकाश देते आणि त्यांचा प्रकाशाचा स्रोत आहे; त्यामुळे माझ्या स्थिर चेतनेचे शाश्वतत्व सिद्ध होते.
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादौ दृश्यस्य व्यभिचारतः । संविदो व्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कर्हिचित्
जागृत, स्वप्न आणि गाढ झोपेत दृश्य बदलतात, पण चेतना कधीच अनुभवातून नाहीशी होत नाही.
यदि तस्याप्यनुभवस्तर्ह्ययं येन साक्षिणा । अनुभूतः स एवात्र शिष्टः संविद्वपुः पुरा
जर चेतनाही अनुभवली गेली, तर तीला कोण साक्षीदार ठरेल? तोच साक्षीदार कायम राहतो, तोच चेतनेचा खरा स्वरूप आहे.
अत एव च नित्यत्वं प्रोक्तं सच्छास्त्रकोविदैः । आनन्दरूपता चास्याः परप्रेमास्पदत्वतः
म्हणूनच खरे शास्त्र जाणणारे तिचे शाश्वतत्व सांगतात; आणि ती आनंदस्वरूप आहे, कारण ती सर्वोच्च प्रेमाचे ठिकाण आहे.
मा न भूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम् । सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादसङ्गत्वं स्फुटं मम
‘मी नाहीसा होऊ नये, मी कायम राहावा’ ही इच्छा आत्म्यात प्रेमामुळे स्थिर असते; बाकी सर्व असत्य असल्यामुळे माझे विरक्तपण स्पष्ट आहे.
अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मता मम । तच्च ज्ञानं नात्मधर्मो धर्मत्वे जडताऽऽत्मनः
मर्यादा नसली तरी हेच माझं मत आहे; आणि ते ज्ञान आत्म्याचा स्वभाव नाही, कारण जर ते गुण असता, तर आत्मा निर्जीव झाला असता.
ज्ञानस्य जडशेषत्वं न दृष्टं न च संभवि । चिद्धर्मत्वं तथा नास्ति चितश्चिन्न हि भिद्यते
ज्ञान फक्त निर्जीव उरलेलं असं कधी दिसत नाही, आणि तसं होणं शक्यही नाही; तसेच, चेतना ही ज्ञानाचा गुण नाही, कारण चेतना कधीच विभागली जात नाही.
तस्मादात्मा ज्ञानरूपः सुखरूपश्च सर्वदा । सत्यः पूर्णोऽप्यसङ्गश्च द्वैतजालविवर्जितः
म्हणून आत्मा नेहमीच ज्ञानस्वरूप आणि आनंदस्वरूप आहे, तो खरा, पूर्ण, निःसंग आणि द्वैताच्या जाळ्यापासून मुक्त आहे.
स पुनः कामकर्मादियुक्तया स्वीयमायया । पूर्वानुभूतसंस्कारात् कालकर्मविपाकतः
पुन्हा, तो आत्मा स्वतःच्या मायेने, इच्छा, कर्म आणि इतर गोष्टींशी जोडला जाऊन, पूर्वीच्या अनुभवातून मिळालेल्या संस्कारांमुळे आणि काळ-कर्माच्या परिणामामुळे—
अविवेकाच्च तत्त्वस्य सिसृक्षावान्प्रजायते । अबुद्धिपूर्वः सर्गोऽयं कथितस्ते नगाधिप
—तत्त्वाचा विवेक नसल्यामुळे, निर्माण करण्याची इच्छा घेऊन जन्म घेतो; हे सृष्टी, हे पर्वतराज, पूर्वीची समज नसताना घडते असं सांगितलं आहे.
एतद्धि यन्मया प्रोक्तं मम रूपमलौकिकम् । अव्याकृतं तदव्यक्तं मायाशबलमित्यपि
मी तुला जे सांगितलं, ते माझं अद्भुत रूप आहे; ते अव्यक्त म्हणजेच अव्याकृत, आणि मायेने व्यापलेलं असंही म्हणतात.
प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु सर्वकारणकारणम् । तत्त्वानामादिभूतं च सच्चिदानन्दविग्रहम्
सर्व शास्त्रांमध्ये त्याला सर्व कारणांचा कारण, सर्व तत्त्वांचा मूळ, आणि सत्-चित्-आनंद स्वरूप असं म्हटलं आहे.
सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयम् । ह्रीङ्कारमन्त्रवाच्यं तदादितत्त्वं तदुच्यते
सर्व कर्म, इच्छा, ज्ञान आणि क्रिया यांचा आधार असलेलं, एकत्रित स्वरूप असलेलं, ते आदितत्त्व 'ह्रीं' मंत्राने व्यक्त केलं जातं.
तस्मादाकाश उत्पन्नः शब्दतन्मात्ररूपकः । भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजोरूपात्मकं पुनः
त्यातून आकाश उत्पन्न होतं, ज्याचं स्वरूप ध्वनीच्या सूक्ष्म तत्त्वाचं आहे; मग वायू, ज्याचा स्वभाव स्पर्श आहे, आणि पुन्हा तेज, ज्याचा स्वभाव रूप आहे.
जलं रसात्मकं पश्चात्ततो गन्धात्मिका धरा । शब्दैकगुण आकाशो वायुः स्पर्शरवान्वितः
मग जल, ज्याचं स्वरूप रस आहे, आणि त्यानंतर पृथ्वी, ज्याचं स्वरूप गंध आहे; आकाशाला फक्त ध्वनीचा गुण आहे, वायूला ध्वनी आणि स्पर्श हे गुण आहेत.
शब्दस्पर्शरूपगुणं तेज इत्युच्यते बुधैः । शब्दस्पर्शरूपरसैरापो वेदगुणाः स्मृताः
ज्ञानी लोक म्हणतात, तेजाला ध्वनी, स्पर्श आणि रूप हे गुण आहेत; जलाला ध्वनी, स्पर्श, रूप आणि रस हे गुण आहेत असं सांगितलं आहे.
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पञ्चगुणा धरा । तेभ्योऽभवन्महत्सूत्रं यल्लिङ्गं परिचक्षते
पृथ्वीला ध्वनी, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे पाच गुण आहेत; त्यांच्यापासून महत्त्वत्त्व आणि सूक्ष्म देह, ज्याला लिंग म्हणतात, उत्पन्न होतात.
सर्वात्मकं तत्सम्प्रोक्तं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः । अव्यक्तं कारणो देहः स चोक्तः पूर्वमेव हि
ते सर्वांचा सार आहे असं सांगितलं जातं, आणि हा आत्म्याचा सूक्ष्म देह आहे; अव्यक्त म्हणजेच कारण देह, जो आधीच वर्णन केला आहे.
यस्मिञ्जगद्बीजरूपं स्थितं लिङ्गोद्भवो यतः । ततः स्थूलानि भूतानि पञ्चीकरणमार्गतः
ज्यात जगाचा बीजस्वरूप स्थिर आहे, ज्यातून लिंगदेह उत्पन्न होतो; त्यातून पंचीकरणाच्या प्रक्रियेतून स्थूल भूतं निर्माण होतात.
पञ्चसंख्यानि जायन्ते तत्प्रकारस्त्वथोच्यते । पूर्वोक्तानि च भूतानि प्रत्येकं विभजेद् द्विधा
ती पाच संख्येत उत्पन्न होतात; आता त्याची पद्धत सांगतो: पूर्वी सांगितलेली प्रत्येक भूतं दोन भागात विभागावी.
एकैकं भागमेकस्य चतुर्धा विभजेद् गिरे । स्वस्वेतरद्वितीयांशे योजनात्पञ्च पञ्च ते
हे पर्वतराज, प्रत्येकाचा एक भाग चार भागात विभागावा; आणि प्रत्येकाला इतर चार भागांशी जोडल्यावर, पाच-पाच होतात.