अद्य प्रपञ्चे कीर्तिः स्याज्जगन्माता सुताभवत् । अहो हिमालयस्यास्य धन्योऽसौ भाग्यवानिति
आज जगात माझी कीर्ती वाढेल, कारण विश्वमातेचं कन्यापण मला लाभलं; अहो, या हिमालयाचं किती मोठं भाग्य!
यस्यास्तु जठरे सन्ति ब्रह्माण्डानां च कोटयः । सैव यस्य सुता जाता को वा स्यात्तत्समो भुवि
जिच्या उदरात कोट्यवधी ब्रह्मांडं आहेत, तीच जर त्याची कन्या झाली, तर पृथ्वीवर त्याच्या बरोबरीचा दुसरा कोण असू शकेल?
न जानेऽस्मत्पितॄणां किं स्थानं स्यान्निर्मितं परम् । एतादृशानां वासाय येषां वंशेऽस्ति मादृशः
माझ्या पितरांसाठी कोणतं स्थान ठेवलं गेलं असेल, हे मला माहीत नाही; कारण ज्यांच्या वंशात असा मी आहे, त्यांच्यासाठी कोणती जागा असावी?
इदं यथा च दत्तं मे कृपया प्रेमपूर्णया । सर्ववेदान्तसिद्धं च त्वद्रूपं ब्रूहि मे तथा
जशी तुझ्या प्रेममय कृपेने ही कृपा मला मिळाली, तसंच सर्व वेदांतांनी सिद्ध झालेलं तुझं स्वरूप मला सांग.
योगं च भक्तिसहितं ज्ञानं च श्रुतिसम्मतम् । वदस्व परमेशानि त्वमेवाहं यतो भवेः
भक्तिसहित योग आणि श्रुतींनी मान्य केलेलं ज्ञान, हे सर्व सांग, परमेश्वानी, कारण सर्व काही तुझ्यापासूनच उत्पन्न होतं.
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजा । वक्तुमारभताम्बा सा रहस्यं श्रुतिगूहितम्
व्यास म्हणतो: त्याचं बोलणं ऐकून, प्रसन्न कमळासारख्या चेहऱ्याने अंबा त्या गूढ आणि वेदांतांनी लपवलेल्या रहस्याचं वर्णन करू लागली.
देव्या व्यष्टिसमष्टिर्पवर्णनम् श्रीदेव्युवाच शृण्वन्तु निर्जराः सर्वे व्याहरन्त्या वचो मम । यस्य श्रवणमात्रेण मद्रूपत्वं प्रपद्यते
श्रीदेवी म्हणाली, अमर लोकांनो, माझे हे शब्द ऐका; फक्त ऐकले तरी माझ्या स्वरूपाची प्राप्ती होते.
अहमेवास पूर्वं तु नान्यत्किञ्चिन्नगाधिप । तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रह्मैकनामकम्
हे पर्वतराज, आधी फक्त मीच होते; दुसरे काहीच नव्हते. माझे खरे स्वरूप हे शुद्ध चेतना आहे, ज्याला परमब्रह्म म्हणतात.
अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् । तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता
ते स्वरूप विचाराच्या पलीकडे, वर्णन करता येणार नाही, तुलना नाही आणि दुःखरहित आहे; त्याची एक नैसर्गिक शक्ती आहे, जी मायाज्ञा म्हणून प्रसिद्ध आहे.
न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः । एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा
ती ना अस्तित्वात आहे, ना नाही; दोन्हीही नाही, कारण त्यात विरोध आहे. एक वेगळी, कायमची वस्तु आहे, जी खरी आहे.
पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिव दीधितिः । चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममेयं सहजा ध्रुवा
जशी आगेला उष्णता, सूर्याला किरणे, आणि चंद्राला चांदणे असते, तशीच माझी ही जन्मजात, शाश्वत शक्ती आहे.
तस्यां कर्माणि जीवानां जीवाः कालाश्च सञ्चरे । अभेदेन विलीनाः स्युः सुषुप्तौ व्यवहारवत्
ती शक्तीमध्ये जीवांचे कर्म, जीव आणि काळ फिरतात; गाढ झोपेत हे सर्व तिच्यात एकरूप होतात, जसे व्यवहारात दिसते.
स्वशक्तेश्च समायोगादहं बीजात्मतां गता । स्वाधारावरणात्तस्या दोषत्वं च समागतम्
माझ्या स्वतःच्या शक्तीच्या संगतीने मी बीजस्वरूप होते; तिच्या आच्छादनामुळे तिलाही दोष उत्पन्न होतो.
चैतन्यस्य समायोगान्निमित्तत्वं च कथ्यते । प्रपञ्चपरिणामाच्च समवायित्वमुच्यते
चेतनेच्या संगतीमुळे ती कारण मानली जाते; आणि जगाच्या रूपांतरणामुळे ती आधार आहे असे म्हणतात.
केचित्तां तप इत्याहुस्तमः केचिज्जडं परे । ज्ञानं मायां प्रधानं च प्रकृतिं शक्तिमप्यजाम्
काही लोक तिला अंधार म्हणतात, काही जडत्व, तर काही ज्ञान, माया, प्रधान, प्रकृती, शक्ती किंवा अजन्मा म्हणतात.
विमर्श इति तां प्राहुः शैवशास्त्रविशारदाः । अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः
शैव शास्त्रातील जाणकार तिला विमर्श म्हणतात; वेदातील सत्याचा अर्थ शोधणारे तिला अविद्या म्हणतात.
एवं नानाविधानि स्युर्नामानि निगमादिषु । तस्या जडत्वं दृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोऽसती
अशा प्रकारे वेद-शास्त्रात तिची अनेक नावे आहेत; तिचे जडत्व हे दृश्य असल्यामुळे आहे, आणि ज्ञान नष्ट झाल्यामुळे ती असत्य मानली जाते.
चैतन्यस्य न दृश्यत्वं दृश्यत्वे जडमेव तत् । स्वप्रकाशं च चैतन्यं न परेण प्रकाशितम्
चेतना ही दृश्य नसते; ती दृश्य झाली तर जडच ठरेल. चेतना ही स्वतः प्रकाशमान असते, ती दुसऱ्याने उजळली जात नाही.
अनवस्थादोषसत्त्वान्न स्वेनापि प्रकाशितम् । कर्मकर्त्रीविरोधः स्यात्तस्मात्तद्दीपवत्स्वयम्
अनंत परताव्यामुळे ती स्वतःही स्वतःला उजळू शकत नाही; नाहीतर कर्ता आणि कृती यांचा विरोध होईल. म्हणून, दिव्याप्रमाणे ती स्वतःच प्रकाशते.
प्रकाशमानमन्येषां भासकं विद्धि पर्वत । अत एव च नित्यत्वं सिद्धसंवित्तनोर्मम
हे पर्वतराज, ती इतरांना प्रकाश देते आणि त्यांचा प्रकाशाचा स्रोत आहे; त्यामुळे माझ्या स्थिर चेतनेचे शाश्वतत्व सिद्ध होते.
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादौ दृश्यस्य व्यभिचारतः । संविदो व्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कर्हिचित्
जागृत, स्वप्न आणि गाढ झोपेत दृश्य बदलतात, पण चेतना कधीच अनुभवातून नाहीशी होत नाही.
यदि तस्याप्यनुभवस्तर्ह्ययं येन साक्षिणा । अनुभूतः स एवात्र शिष्टः संविद्वपुः पुरा
जर चेतनाही अनुभवली गेली, तर तीला कोण साक्षीदार ठरेल? तोच साक्षीदार कायम राहतो, तोच चेतनेचा खरा स्वरूप आहे.
अत एव च नित्यत्वं प्रोक्तं सच्छास्त्रकोविदैः । आनन्दरूपता चास्याः परप्रेमास्पदत्वतः
म्हणूनच खरे शास्त्र जाणणारे तिचे शाश्वतत्व सांगतात; आणि ती आनंदस्वरूप आहे, कारण ती सर्वोच्च प्रेमाचे ठिकाण आहे.
मा न भूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम् । सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादसङ्गत्वं स्फुटं मम
‘मी नाहीसा होऊ नये, मी कायम राहावा’ ही इच्छा आत्म्यात प्रेमामुळे स्थिर असते; बाकी सर्व असत्य असल्यामुळे माझे विरक्तपण स्पष्ट आहे.
अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मता मम । तच्च ज्ञानं नात्मधर्मो धर्मत्वे जडताऽऽत्मनः
मर्यादा नसली तरी हेच माझं मत आहे; आणि ते ज्ञान आत्म्याचा स्वभाव नाही, कारण जर ते गुण असता, तर आत्मा निर्जीव झाला असता.
ज्ञानस्य जडशेषत्वं न दृष्टं न च संभवि । चिद्धर्मत्वं तथा नास्ति चितश्चिन्न हि भिद्यते
ज्ञान फक्त निर्जीव उरलेलं असं कधी दिसत नाही, आणि तसं होणं शक्यही नाही; तसेच, चेतना ही ज्ञानाचा गुण नाही, कारण चेतना कधीच विभागली जात नाही.
तस्मादात्मा ज्ञानरूपः सुखरूपश्च सर्वदा । सत्यः पूर्णोऽप्यसङ्गश्च द्वैतजालविवर्जितः
म्हणून आत्मा नेहमीच ज्ञानस्वरूप आणि आनंदस्वरूप आहे, तो खरा, पूर्ण, निःसंग आणि द्वैताच्या जाळ्यापासून मुक्त आहे.
स पुनः कामकर्मादियुक्तया स्वीयमायया । पूर्वानुभूतसंस्कारात् कालकर्मविपाकतः
पुन्हा, तो आत्मा स्वतःच्या मायेने, इच्छा, कर्म आणि इतर गोष्टींशी जोडला जाऊन, पूर्वीच्या अनुभवातून मिळालेल्या संस्कारांमुळे आणि काळ-कर्माच्या परिणामामुळे—
अविवेकाच्च तत्त्वस्य सिसृक्षावान्प्रजायते । अबुद्धिपूर्वः सर्गोऽयं कथितस्ते नगाधिप
—तत्त्वाचा विवेक नसल्यामुळे, निर्माण करण्याची इच्छा घेऊन जन्म घेतो; हे सृष्टी, हे पर्वतराज, पूर्वीची समज नसताना घडते असं सांगितलं आहे.
एतद्धि यन्मया प्रोक्तं मम रूपमलौकिकम् । अव्याकृतं तदव्यक्तं मायाशबलमित्यपि
मी तुला जे सांगितलं, ते माझं अद्भुत रूप आहे; ते अव्यक्त म्हणजेच अव्याकृत, आणि मायेने व्यापलेलं असंही म्हणतात.