तस्मात्त्वमपि कल्याण कुरु मे वचनं हितम् । कुलजां कन्यकां वृत्वा वेदमार्गं समाश्रय
म्हणून, हे कल्याणकारी, माझं हिताचं ऐक आणि एक चांगल्या घरातली कन्या वधू म्हणून निवड. वेदांनी सांगितलेल्या मार्गावर चाल.
शुकवैराग्यवर्णनम् नाहं गृहं करिष्यामि दुःखदं सर्वदा पितः । वागुरासदृशं नित्यं बन्धनं सर्वदेहिनाम्
बाबा, मी कधीच संसार करणार नाही, कारण तो नेहमी दुःख देणारा असतो. तो सगळ्या जीवांना जाळ्यासारखा कायम बांधून ठेवतो.
धनचिन्तातुराणां हि क्व सुखं तात दृश्यते । स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः
बाबा, ज्यांना धनाची चिंता सतावत असते, त्यांना सुख कुठे मिळतं? लोभी लोक गरिबांना त्रास देतात आणि आपलेच माणसंही यातना देतात.
इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनिःस्पृहः । कोऽन्यः स्यादिह संसारे त्रिलोकीविभवे सति
इंद्रालाही खरं सुख नाही, आणि विरक्त भिक्षुकालाही नाही. मग या जगात, तीनही लोकांचा संपत्ती असतानाही, दुसरा कोण सुखी असू शकतो?
तपन्तं तापसं दृष्ट्वा मघवा दुःखितोऽभवत् । विघ्नान्बहुविधानस्य करोति च दिवस्पतिः
तप करणारा साधू दुःखात असताना पाहून इंद्रालाही वाईट वाटतं; तो स्वर्गाचा राजा त्याच्या मार्गात अनेक अडथळे निर्माण करतो.
ब्रह्मापि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मीं प्राप्य मनोरमाम् । खेदं प्राप्नोति सततं संग्रामैरसुरैः सह
ब्रह्मादेखील सुखी नाही, विष्णूला सुंदर लक्ष्मी मिळाली तरीही नाही; त्याला नेहमी असुरांशी युद्धात त्रासच मिळतो.
करोति विपुलान्यत्नांस्तपश्चरति दुश्चरम् । रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुलं सुखम्
लक्ष्मीपती श्रीमंत असूनही मोठ्या कष्टानं तप करतो; मग खरं मोठं सुख कुणाला मिळतं?
शङ्करोऽपि सदा दुःखी भवत्येव च वेद्म्यहम् । तपश्चर्यां प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा
शंकरसुद्धा नेहमी दुःखीच असतो, हे मला माहीत आहे. तो नेहमी तप करतो आणि असुरांशी युद्ध करतो.
कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुपः । निर्धनस्तु कथं तात सुखं प्राप्नोति मानवः
लोभी श्रीमंत माणूसही कधीच आनंदानं झोपत नाही; मग गरीब माणसाला, बाबा, सुख कसं मिळणार?
जानन्नपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसम्भवम् । नियोक्ष्यसि महाघोरे संसारे दुःखदे सदा
हे भाग्यवान, स्वतःच्या सामर्थ्यानं जन्मलेला पुत्र असला तरी, तू त्याला या नेहमी दुःख देणाऱ्या भयंकर संसारात टाकणारच.
जन्मदुःखं जरादुःखं दुःखं च मरणे तथा । गर्भवासे पुनर्दुःखं विष्ठामूत्रमये पितः
जन्म म्हणजे दुःख, म्हातारपण म्हणजे दुःख, मृत्यूही तसंच; गर्भात राहणं तर पुन्हा दुःखच, मलमूत्रानं भरलेल्या जागेत, बाबा.
तस्मादतिशयं दुःखं तृष्णालोभसमुद्भवम् । याञ्चायां परमं दुःखं मरणादपि मानद
म्हणून, तृष्णा आणि लोभातून होणारं दुःख फार मोठं असतं; मागणं हे तर सर्वात मोठं दुःख, मृत्यूपेक्षाही जास्त, बाबा.
प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवनाः । पराशा परमं दुःखं मरणं च दिने दिने
दानावर जगणारे ब्राह्मण बुद्धीच्या बळावर जगत नाहीत; दुसऱ्यावर अवलंबून राहणं हेच मोठं दुःख, आणि रोज थोडं थोडं मृत्यू येतो.
पठित्वा सकलान् वेदाञ्छास्त्राणि च समन्ततः । गत्वा च धनिनां कार्या स्तुतिः सर्वात्मना बुधैः
सर्व वेद आणि शास्त्रं शिकूनही, शहाण्या लोकांना आपली कामं भागवण्यासाठी श्रीमंतांची स्तुती करावी लागते.
एकोदरस्य का चिन्ता पत्रमूलफलादिभिः । येनकेनाप्युपायेन सन्तुष्ट्या च प्रपूर्यते
एक पोट भरायला काय काळजी? पानं, मूळं, फळं किंवा काहीही मिळालं, समाधानानं पोट भरता येतं.
भार्या पुत्रास्तथा पौत्राः कुटुम्बे विपुले सति । पूरणार्थं महद्दुःखं क्व सुखं पितरद्भुतम्
पत्नी, मुलं, नातवंडं आणि मोठं कुटुंब असलं की त्यांची गरज भागवताना मोठं दुःख होतं; मग, बाबा, त्या अद्भुत सुखाचं काय?
योगशास्त्रं वद मम ज्ञानशास्त्रं सुखाकरम् । कर्मकाण्डेऽखिले तात न रमेऽहं कदाचन
मला योगशास्त्र आणि आनंद देणारं ज्ञान शिकव. बाबा, मला कर्मकांडात कधीच गोडी वाटत नाही.
वद कर्मक्षयोपायं प्रारब्धं सञ्चितं तथा । वर्तमानं यथा नश्येत् त्रिविधं कर्ममूलजम्
कर्माचा नाश कसा करायचा ते सांग—प्रारब्ध, सांचलेलं आणि सध्याचं—म्हणजे कर्माचं हे तिन्ही मूळ नाहीसं होईल.
जलूकेव सदा नारी रुधिरं पिबतीति वै । मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टितैः
जशी जळु आपलं रक्त शोषते, तशीच स्त्री नेहमी रक्त शोषते; पण जो मूर्ख आहे, तो आपल्या मोहाच्या भावनांनी गुंग होतो आणि हे समजत नाही.
भोगैर्वीर्यं धनं पूर्णं मनः कुटिलभाषणैः । कान्ता हरति सर्वस्वं कः स्तेनस्तादृशोऽपरः
सुख, बळ, धन आणि वाकड्या बोलण्याने प्रिये सर्व काही हिरावून घेते; असा दुसरा चोर कोण असू शकतो?
निद्रासुखविनाशार्थं मूर्खस्तु दारसंग्रहम् । करोति वञ्चितो धात्रा दुःखाय न सुखाय च
झोपेचं सुख नष्ट व्हावं म्हणून मूर्ख माणूस बायका गोळा करतो; नशिबाने फसवला गेलेला तो दुःखासाठीच वागतो, सुखासाठी नाही.
सूत उवाच एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा व्यासः शुकस्य च । सम्प्राप महतीं चिन्तां किं करोमीत्यसंशयम्
सूतर म्हणाले: व्यास आणि शुक यांची अशी वचने ऐकून व्यास मोठ्या चिंता आणि संभ्रमात पडले, 'आता मी काय करू?' असे त्यांना वाटू लागले.
तस्य सुस्रुवुरश्रूणि लोचनादुःखजानि च । वेपथुश्च शरीरेऽभूद्ग्लानिं प्राप मनस्तथा
त्यांच्या डोळ्यातून दुःखाने आलेले अश्रू वाहू लागले, शरीर थरथरू लागले आणि मन थकून गेले.
शोचन्तं पितरं दृष्ट्वा दीनं शोकपरिप्लुतम् । उवाच पितरं व्यासं विस्मयोत्फुल्ललोचनः
आपला वडील दुःखी, निराश आणि शोकाने भरलेला पाहून, विस्मयाने डोळे मोठे झालेले शुक व्यासांना म्हणाले.
अहो मायाबलं चोग्रं यन्मोहयति पण्डितम् । वेदान्तस्य च कर्तारं सर्वज्ञं वेदसम्मितम्
अहो, मायेला किती जबरदस्त बळ आहे! ती अगदी विद्वान, वेदांताचे कर्ते, सर्वज्ञ, वेदांना जाणणाऱ्यांनाही मोहात पाडते.
न जाने का च सा माया किंस्वित्सातीव दुष्करा । या मोहयति विद्वांसं व्यासं सत्यवतीसुतम्
ही माया नेमकी काय आहे, किती कठीण आहे, हे मला समजत नाही; कारण तिने अगदी सतीवतीचा पुत्र, विद्वान व्यासालाही मोहात पाडले.
पुराणानां च वक्ता च निर्माता भारतस्य च । विभागकर्ता वेदानां सोऽपि मोहमुपागतः
पुराणांचे वक्ते, भारताचा रचयिता, वेदांचे विभाग करणारा हाच व्याससुद्धा या मोहात सापडला.
तां यामि शरणं देवीं या मोहयति वै जगत् । ब्रह्मविष्णुहरादींश्च कथान्येषां च कीदृशी
ज्या देवीने जगाला आणि ब्रह्मा, विष्णु, हर यांनाही मोहात टाकले, त्या देवीच्या मी शरण जातो; मग इतर सामान्य जीवांची काय कथा?
कोऽप्यस्ति त्रिषु लोकेषु यो न मुह्यति मायया । यन्मोहं गमिताः पूर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः
या तिन्ही लोकांत असा कोणी आहे का, जो मायेमुळे मोहात पडत नाही? कारण पूर्वी ब्रह्मा, विष्णु, हर हेदेखील तिच्या मोहात पडले होते.
अहो बलमहो वीर्यं देव्या खलु विनिर्मितम् । माययैव वशं नीतः सर्वज्ञ ईश्वरः प्रभुः
अहो, देवीने किती मोठं बळ आणि सामर्थ्य निर्माण केलं आहे! अगदी सर्वज्ञ, प्रभूही केवळ मायेमुळे तिच्या अधीन झाले.