किमसाध्यं महाभाग वेदोक्तानि च कुर्वतः । स्वर्गं मोक्षं च सज्जन्म यद्यद्वाञ्छति तद्भवेत्
हे भाग्यवान, वेदांनुसार वागणाऱ्याला काय अशक्य आहे? स्वर्ग, मुक्ती किंवा उत्तम जन्म — जे काही हवे असेल ते मिळते.
आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति धर्मविदो विदुः । तस्मादग्निं समाधाय कुरु कर्माण्यतन्द्रितः
धर्म जाणणारे सांगतात की, एक आश्रम सोडून दुसऱ्यात जावे. म्हणून अग्नी स्थापन करून तू आपली कर्तव्ये मन लावून पार पाड.
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च सन्तर्प्य विधिवत्सुत । पुत्रमुत्पाद्य धर्मज्ञ संयोज्य च गृहाश्रमे
देव, पितर आणि माणसे यांना नीट नियमाने तृप्त कर, मुला. धर्म जाणून पुत्र जन्मास घाल आणि त्याला गृहस्थाश्रमात स्थापन कर.
त्यक्त्वागृहं वनं गत्वा कर्तासि व्रतमुत्तमम् । वानप्रस्थाश्रमं कृत्वा संन्यासं च ततः परम्
घर सोडून वनात गेल्यावर तू श्रेष्ठ व्रत स्वीकार, वानप्रस्थाश्रमात प्रवेश कर आणि नंतर संन्यास घ्यावा.
इन्द्रियाणि महाभाग मादकानि सुनिश्चितम् । अदारस्य दुरन्तानि पञ्चैव मनसा सह
हे भाग्यवान, इंद्रिये नक्कीच मादक आहेत, आणि पत्नी नसताना मनासह ती पाच इंद्रिये आवरणे फार कठीण असते.
तस्माद्दारान्प्रकुर्वीत तज्जयाय महामते । वार्धके तप आतिष्ठेदिति शास्त्रोदितं वचः
म्हणून, हे बुद्धिमान, त्यांवर विजय मिळवण्यासाठी विवाह करावा; आणि वृद्धापकाळात तप करावे — असे शास्त्र सांगते.
विश्वामित्रो महाभाग तपः कृत्वातिदुश्चरम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः
हे भाग्यवान, विश्वामित्रांनी तीन हजार वर्षे अतिशय कठीण तप केले, उपाशी राहून आणि इंद्रिये जिंकून.
मोहितश्च महातेजा वने मेनकया स्थितः । शकुन्तला समुत्पन्ना पुत्री तद्वीर्यजा शुभा
महातपस्वी विश्वामित्र, वनात असताना मेनकेने त्यांना मोहात पाडले, आणि त्यातून शुभ शाकुंतला कन्या जन्माला आली.
दृष्ट्वा दाशसुतां कालीं पिता मम पराशरः । कामबाणार्दितः कन्यां तां जग्राहोडुपे स्थितः
माझे वडील पराशर यांनी, मत्स्यव्याधाची कन्या काळी हिला पाहून, कामबाणांनी विद्ध होऊन, ती होडीजवळ उभी असताना तिला स्वीकारले.
ब्रह्मापि स्वसुतां दृष्ट्वा पञ्चबाणप्रपीडितः । धावमानश्च रुद्रेण मूर्च्छितश्च निवारितः
ब्रह्मदेवही, आपल्या स्वतःच्या कन्येला पाहून, कामदेवाच्या पाच बाणांनी व्याकुळ होऊन तिच्यामागे धावत गेले, पण रुद्रांनी त्यांना थांबवले आणि बेशुद्ध केले.
तस्मात्त्वमपि कल्याण कुरु मे वचनं हितम् । कुलजां कन्यकां वृत्वा वेदमार्गं समाश्रय
म्हणून, हे कल्याणकारी, माझं हिताचं ऐक आणि एक चांगल्या घरातली कन्या वधू म्हणून निवड. वेदांनी सांगितलेल्या मार्गावर चाल.
शुकवैराग्यवर्णनम् नाहं गृहं करिष्यामि दुःखदं सर्वदा पितः । वागुरासदृशं नित्यं बन्धनं सर्वदेहिनाम्
बाबा, मी कधीच संसार करणार नाही, कारण तो नेहमी दुःख देणारा असतो. तो सगळ्या जीवांना जाळ्यासारखा कायम बांधून ठेवतो.
धनचिन्तातुराणां हि क्व सुखं तात दृश्यते । स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः
बाबा, ज्यांना धनाची चिंता सतावत असते, त्यांना सुख कुठे मिळतं? लोभी लोक गरिबांना त्रास देतात आणि आपलेच माणसंही यातना देतात.
इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनिःस्पृहः । कोऽन्यः स्यादिह संसारे त्रिलोकीविभवे सति
इंद्रालाही खरं सुख नाही, आणि विरक्त भिक्षुकालाही नाही. मग या जगात, तीनही लोकांचा संपत्ती असतानाही, दुसरा कोण सुखी असू शकतो?
तपन्तं तापसं दृष्ट्वा मघवा दुःखितोऽभवत् । विघ्नान्बहुविधानस्य करोति च दिवस्पतिः
तप करणारा साधू दुःखात असताना पाहून इंद्रालाही वाईट वाटतं; तो स्वर्गाचा राजा त्याच्या मार्गात अनेक अडथळे निर्माण करतो.
ब्रह्मापि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मीं प्राप्य मनोरमाम् । खेदं प्राप्नोति सततं संग्रामैरसुरैः सह
ब्रह्मादेखील सुखी नाही, विष्णूला सुंदर लक्ष्मी मिळाली तरीही नाही; त्याला नेहमी असुरांशी युद्धात त्रासच मिळतो.
करोति विपुलान्यत्नांस्तपश्चरति दुश्चरम् । रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुलं सुखम्
लक्ष्मीपती श्रीमंत असूनही मोठ्या कष्टानं तप करतो; मग खरं मोठं सुख कुणाला मिळतं?
शङ्करोऽपि सदा दुःखी भवत्येव च वेद्म्यहम् । तपश्चर्यां प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा
शंकरसुद्धा नेहमी दुःखीच असतो, हे मला माहीत आहे. तो नेहमी तप करतो आणि असुरांशी युद्ध करतो.
कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुपः । निर्धनस्तु कथं तात सुखं प्राप्नोति मानवः
लोभी श्रीमंत माणूसही कधीच आनंदानं झोपत नाही; मग गरीब माणसाला, बाबा, सुख कसं मिळणार?
जानन्नपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसम्भवम् । नियोक्ष्यसि महाघोरे संसारे दुःखदे सदा
हे भाग्यवान, स्वतःच्या सामर्थ्यानं जन्मलेला पुत्र असला तरी, तू त्याला या नेहमी दुःख देणाऱ्या भयंकर संसारात टाकणारच.
जन्मदुःखं जरादुःखं दुःखं च मरणे तथा । गर्भवासे पुनर्दुःखं विष्ठामूत्रमये पितः
जन्म म्हणजे दुःख, म्हातारपण म्हणजे दुःख, मृत्यूही तसंच; गर्भात राहणं तर पुन्हा दुःखच, मलमूत्रानं भरलेल्या जागेत, बाबा.
तस्मादतिशयं दुःखं तृष्णालोभसमुद्भवम् । याञ्चायां परमं दुःखं मरणादपि मानद
म्हणून, तृष्णा आणि लोभातून होणारं दुःख फार मोठं असतं; मागणं हे तर सर्वात मोठं दुःख, मृत्यूपेक्षाही जास्त, बाबा.
प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवनाः । पराशा परमं दुःखं मरणं च दिने दिने
दानावर जगणारे ब्राह्मण बुद्धीच्या बळावर जगत नाहीत; दुसऱ्यावर अवलंबून राहणं हेच मोठं दुःख, आणि रोज थोडं थोडं मृत्यू येतो.
पठित्वा सकलान् वेदाञ्छास्त्राणि च समन्ततः । गत्वा च धनिनां कार्या स्तुतिः सर्वात्मना बुधैः
सर्व वेद आणि शास्त्रं शिकूनही, शहाण्या लोकांना आपली कामं भागवण्यासाठी श्रीमंतांची स्तुती करावी लागते.
एकोदरस्य का चिन्ता पत्रमूलफलादिभिः । येनकेनाप्युपायेन सन्तुष्ट्या च प्रपूर्यते
एक पोट भरायला काय काळजी? पानं, मूळं, फळं किंवा काहीही मिळालं, समाधानानं पोट भरता येतं.
भार्या पुत्रास्तथा पौत्राः कुटुम्बे विपुले सति । पूरणार्थं महद्दुःखं क्व सुखं पितरद्भुतम्
पत्नी, मुलं, नातवंडं आणि मोठं कुटुंब असलं की त्यांची गरज भागवताना मोठं दुःख होतं; मग, बाबा, त्या अद्भुत सुखाचं काय?
योगशास्त्रं वद मम ज्ञानशास्त्रं सुखाकरम् । कर्मकाण्डेऽखिले तात न रमेऽहं कदाचन
मला योगशास्त्र आणि आनंद देणारं ज्ञान शिकव. बाबा, मला कर्मकांडात कधीच गोडी वाटत नाही.
वद कर्मक्षयोपायं प्रारब्धं सञ्चितं तथा । वर्तमानं यथा नश्येत् त्रिविधं कर्ममूलजम्
कर्माचा नाश कसा करायचा ते सांग—प्रारब्ध, सांचलेलं आणि सध्याचं—म्हणजे कर्माचं हे तिन्ही मूळ नाहीसं होईल.
जलूकेव सदा नारी रुधिरं पिबतीति वै । मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टितैः
जशी जळु आपलं रक्त शोषते, तशीच स्त्री नेहमी रक्त शोषते; पण जो मूर्ख आहे, तो आपल्या मोहाच्या भावनांनी गुंग होतो आणि हे समजत नाही.
भोगैर्वीर्यं धनं पूर्णं मनः कुटिलभाषणैः । कान्ता हरति सर्वस्वं कः स्तेनस्तादृशोऽपरः
सुख, बळ, धन आणि वाकड्या बोलण्याने प्रिये सर्व काही हिरावून घेते; असा दुसरा चोर कोण असू शकतो?