देवीपीठवर्णनम् व्यास उवाच - ततस्ते तु वनोद्देशे हिमाचलतटाश्रयाः । मायाबीजजपासक्तास्तपश्चेरुः समाहिताः
मग ते सर्व हिमालयाच्या कड्यावर असलेल्या एका वनप्रदेशात राहू लागले, मायाबीजाचा जप करत, मन लावून कठोर तपस्या करू लागले.
ध्यायतां परमां शक्तिं लक्षवर्षाण्यभून्नृप । ततः प्रसन्ना देवी सा प्रत्यक्ष्यं दर्शनं ददौ
राजा, त्यांनी त्या परमशक्तीचे ध्यान करत शंभर हजार वर्षे घालवली; शेवटी देवी प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाली.
पाशाङ्कुशवराभीतिचतुर्बाहुस्त्रिलोचना । करुणारससम्पूर्णा सच्चिदानन्दरूपिणी
ती देवी चार हातांनी, पाश, अंकुश, वर आणि अभय घेऊन, तीन डोळ्यांची, करुणेने भरलेली आणि सच्चिदानंदरूपात प्रकट झाली.
दृष्ट्वा तां सर्वजननीं तुष्टुवुर्मुनयोऽमलाः । नमस्ते विश्वरूपायै वैश्वानरसुमूर्तये
सर्वांच्या जननीला पाहून त्या निर्मळ ऋषींनी तिची स्तुती केली – 'विश्वस्वरूपिणी, वैश्वानररूपे देवी, तुला नमस्कार.'
नमस्तेजसरूपायै सुत्रात्मवपुषे नमः । यस्मिन्सर्वे लिङ्गदेहा ओतप्रोता व्यवस्थिताः
'तेजरूपिणी, सर्वांचे आधार असलेल्या तुझ्या देहाला नमस्कार; ज्याच्यात सर्व जीव एकरूप झाले आहेत, अशा तुला वंदन.'
नमः प्राज्ञस्वरूपायै नमोऽव्याकृतमूर्तये । नमः प्रत्यक्स्वरूपायै नमस्ते ब्रह्ममूर्तये
'ज्ञानमूर्ती, अव्यक्तस्वरूपे, प्रत्यक्षस्वरूपे आणि ब्रह्मरूपिणी देवी, तुला नमस्कार.'
नमस्ते सर्वरूपायै सर्व लक्ष्यात्ममूर्तये । इति स्तुत्वा जगद्धात्रीं भक्तिगद्गदया गिरा
'सर्वरूप असलेल्या आणि सर्वांचे अंतिम ध्येय असलेल्या देवी, तुला नमस्कार.' अशा भक्तिभावाने गदगदलेल्या वाणीने त्यांनी जगदंबेची स्तुती केली.
प्रणेमुश्चरणांभोजं दक्षाद्या मुनयोऽमलाः । ततः प्रसन्ना सा देवी प्रोवाच पिकभाषिणी
दक्ष व इतर निर्मळ ऋषींनी तिच्या कमलासारख्या पायांना वंदन केले; मग देवी प्रसन्न होऊन, कोकिळेच्या गोड आवाजात बोलली.
वरं ब्रूत महाभागा वरदाहं सदा मता । तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा हरविष्ण्वोस्तनोः शमम्
'महाभाग्यवान हो, वर मागा; मी नेहमी वर देणारी म्हणून प्रसिद्ध आहे.' तिचे हे बोल ऐकून त्यांनी हरि आणि विष्णू यांच्या देहाला शांती मिळावी, असे मागितले.
तयोस्तच्छक्तिलाभं च वव्रिरे नृपसत्तम । दक्षोऽथ पुनरप्याह जन्म देवि कुले मम
राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्यांनी त्या दोघांना शक्ती मिळावी, असा वर मागितला; त्यानंतर दक्ष म्हणाला, 'देवी, तू माझ्या घराण्यात जन्म घे.'
भवेत्तवाम्ब येनाहं कृतकृत्यो भवे इति । जपं ध्यानं तथा पूजां स्थानानि विविधानि च
'आई, त्यामुळे मला पूर्णत्व मिळेल.' त्याने जप, ध्यान, पूजा आणि विविध तीर्थक्षेत्रांची माहितीही विचारली.
वद मे परमेशानि स्वमुखेनैव केवलम् । देव्युवाच - मच्छक्त्योरवमानाच्च जातावस्था तयोर्द्वयोः
'परमेश्वरी, हे सर्व तू तुझ्या मुखाने सांग,' असे त्याने विचारले. देवी म्हणाली – 'माझ्या शक्तींचा अवमान केल्यामुळे त्या दोघांवर अशी स्थिती आली.'
नैतादृशः प्रकर्तव्यो मेऽपराधः कदाचन । अधुना मत्कृपालेशाच्छरीरे स्वस्थता तयोः
'माझा असा अपराध कधीच करु नये. आता माझ्या कृपेच्या थोड्याशा अंशाने त्यांचे शरीर पुन्हा स्वस्थ होईल.'
भविष्यति च ते शक्ती त्वद्गृहे क्षीरसागरे । जनिष्यतस्तत्र ताभ्यां प्राप्स्यतः प्रेरिते मया
'आणि तुझ्या घरी, क्षीरसागरात, त्या शक्ती जन्म घेतील; तिथे माझ्या प्रेरणेने त्या दोघांतून त्या प्रकट होतील.'
मायाबीजं हि मन्त्रो मे मुख्यः प्रियकरः सदा । ध्यानं विराट्स्वरूपं मेऽथवा त्वत्पुरतः स्थितम्
माझा सर्वात प्रिय आणि मुख्य मंत्र म्हणजे मायाबीज असलेला मंत्र. ध्यान हे माझ्या विराट स्वरूपावर करावं, किंवा मी तुझ्या समोर उभी आहे असं समजून करावं.
सच्चिदानंदरूपं वा स्थानं सर्वं जगन्मम । युष्माभिः सर्वदा चाहं पूज्या ध्येया च सर्वदा
माझं रूप हे सच्चिदानंदाचं असो किंवा हे सगळं विश्वच माझं निवासस्थान असो, तुम्ही सर्वांनी मला नेहमी पूजावं आणि नेहमी ध्यान करावं.
व्यास उवाच - इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी मणिद्वीपाधिवासिनी । दक्षाद्या मुनयः सर्वे ब्रह्माणं पुनराययुः
व्यास म्हणाले — असं म्हणून मणिद्वीपावर राहणारी देवी अदृश्य झाली. मग दक्ष वगैरे सर्व ऋषी पुन्हा ब्रह्माकडे गेले.
ब्रह्मणे सर्ववृतान्तं कथयामासुरादरात् । हरो हरिश्च स्वस्थौ तौ स्वस्वकार्यक्षमौ नृप
त्यांनी सर्व घडलेला प्रकार आदराने ब्रह्माला सांगितला. राजन, हर आणि हरि दोघेही पूर्ववत झाले आणि आपापल्या कामात समर्थ झाले.
जातौ पराम्बाकृपया गर्वेण रहितौ तदा । कदाचितदथ काले तु महः शाक्तमवातरत्
परम आईच्या कृपेने ते दोघे जन्मले आणि त्यावेळी त्यांच्यात गर्व उरला नाही. काही काळाने मोठं शाक्त तेज अवतरलं.
दक्षदेहे महाराज त्रैलोक्येऽप्युत्सवोऽभवत् । देवाः प्रमुदिताः सर्वे पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे
राजा, दक्षाच्या देहात आणि तिन्ही लोकांत मोठा उत्सव झाला. सर्व देवता आनंदित झाले आणि फुलांची वृष्टी केली.
नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे करकोणाहता नृप । मनांस्यासन्प्रसन्नानि साधूनाममलात्मनाम्
स्वर्गात देवांच्या हातांनी दुंदुभी वाजवण्यात आल्या, राजन. शुद्ध अंतःकरण असलेल्या साधूंच्या मनात समाधान पसरलं.
सरितो मार्गवाहिन्यः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः । मङ्गलायां तु जातायां जातं सर्वत्र मङ्गलम्
नद्या आपापल्या मार्गाने वाहू लागल्या, सूर्य तेजाने चमकू लागला. शुभेची जन्म झाल्यावर सर्वत्र मंगलमय वातावरण निर्माण झालं.
तस्या नाम सतीं चक्रे सत्यत्वात्परसंविदः । ददौ पुनः शिवायाथ तस्य शक्तिस्तु याभवत्
तिचं नाव सती ठेवलं, कारण ती परमार्थाने सत्यस्वरूप होती. नंतर ती पुन्हा शिवाची शक्ती झाली.
सा पुनर्ज्वलने दग्धा दैवयोगान्मनोर्नृप । जनमेजय उवाच - अनर्थकरमेतत्ते श्रावितं वचनं मुने
ती पुन्हा अग्नीत जळून गेली, राजन, दैवी संयोगाने मनुच्या काळात. जनमेजय म्हणाले — हे कथन ऐकून मनाला वेदना झाली.
एतादृशं महद्वस्तु कथं दग्धं हुताशने । यन्नामस्मरणान्नृणां संसाराग्निभयं न हि
अशी महान देवी अग्नीत कशी जळू शकते? जिच्या केवळ नामस्मरणाने माणसांना संसाराच्या अग्नीचं भय राहत नाही.
केन कर्मविपाकेन मनोर्दग्धं तदेव हि । व्यास उवाच - शृणु राजन् पुरा वृत्तं सतीदायस्य कारणम्
कुठल्या कर्माच्या फळामुळे मनुची कन्या जळली? व्यास म्हणाले — राजन, सतीने देह का सोडला ते पूर्वीचं घडलेलं ऐक.
कदाचिदथ दुर्वासा गतो जाम्बूनदेश्वरीम् । ददर्श देवीं तत्रासौ मायाबीजं जजाप सः
एकदा दुर्वासा ऋषी जांबू प्रदेशातील देवीकडे गेले. तिथे त्यांनी देवीचं दर्शन घेतलं आणि मायाबीज मंत्राचा जप केला.
ततः प्रसन्ना देवेशी निजकण्ठगतां स्रजम् । भ्रमद्भ्रमरसंसक्तां मकरन्दमदाकुलाम्
तेव्हा देवी प्रसन्न होऊन आपल्या गळ्यातील फुलांची माळ काढली, जी फुलांच्या मधाने ओथंबलेली आणि भुंग्यांनी गजबजलेली होती.
ददौ प्रसादभूतां तां जग्राह शिरसा मुनिः । ततो निर्गत्य तरसा व्योममार्गेण तापसः
ती माळ देवीने कृपाप्रसाद म्हणून दिली, आणि त्या माळेला ऋषीने डोक्यावर घेतलं. मग तो तपस्वी वेगाने आकाशमार्गाने निघून गेला.
आजगाम स यत्रास्ते दक्षः साक्षात्सतीपिता । सन्दर्शनार्थमम्बाया ननाम च सतीपदे
तो जिथे दक्ष, सतीचा वडील, होता तिथे पोहोचला. आईचं दर्शन घेण्यासाठी त्याने सतीच्या पायांना वंदन केलं.