देवा ऊचुः जगद्भ्रमविवर्तैककारणे परमेश्वरि । नमः शाकम्भरि शिवे नमस्ते शतलोचने
देव म्हणाले: जगाच्या भ्रमाचा एकमेव कारण असलेल्या परमेश्वरी, शाकंभरी, शिवे, शतलोचनी, तुला नमस्कार.
सर्वोपनिषदुद्घुष्टे दुर्गमासुरनाशिनि । नमो मायेश्वरि शिवे पञ्चकोशान्तरस्थिते
सर्व उपनिषदांनी गौरवलेली, दुर्गम दैत्याचा नाश करणारी, मायेश्वरी, शिवे, पंचकोशांच्या अंतरात वसणारी, तुला नमस्कार.
चेतसा निर्विकल्पेन यां ध्यायन्ति मुनीश्वराः । प्रणवार्थस्वरूपां तां भजामो भुवनेश्वरीम्
ज्या जगदंबेचं खरं स्वरूप ॐ या पवित्र अक्षराच्या अर्थासारखं आहे, ज्यांना महान ऋषी एकाग्र मनानं ध्यान करतात, त्या भुवनेश्वरीचं आपण भक्तीनं पूजन करतो.
अनन्तकोटिब्रह्माण्डजननीं दिव्यविग्रहाम् । ब्रह्मविष्ण्वादिजननीं सर्वभावैर्नता वयम्
अनंत कोटी विश्वांची जननी, दिव्य रूप असलेली, ब्रह्मा, विष्णु आणि इतर देवांची आई अशा त्या देवीला आपण सर्व भावनांनी वंदन करतो.
कः कुर्यात्पामरान्दृष्ट्वा रोदनं सकलेश्वरः । सदयां परमेशानीं शताक्षीं मातरं विना
सर्व विश्वाचे स्वामी असलेला कोणता देव साध्या लोकांचं दुःख पाहून, त्या करुणामयी, शताक्षी मातेच्या अनुपस्थितीत, रडणार नाही?
व्यास उवाच - इति स्तुता सुरैर्देवी ब्रह्मविष्ण्वादिभिर्वरैः । पूजिता विविधैर्द्रव्यैः सन्तुष्टाभूच्च तत्क्षणे
व्यास म्हणाले - ब्रह्मा, विष्णु आणि इतर देवांनी देवीचं विविध प्रकारांनी पूजन केलं, स्तुती केली, तेव्हा ती देवी त्या क्षणी अत्यंत संतुष्ट झाली.
प्रसन्ना सा तदा देवी वेदानाहृत्य सा ददौ । ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण प्रोवाच पिकभाषिणी
त्या प्रसन्न झालेल्या देवीने वेद आणले आणि विशेषतः ब्राह्मणांना दिले, तिचा आवाज कोकिळेप्रमाणे गोड होता.
ममेयं तनुरुत्कृष्टा पालनीया विशेषतः । यया विनानर्थ एष जातो दृष्टोऽधुनैव हि
माझं हे शरीर अतिशय श्रेष्ठ आहे, ते विशेष जपावं लागेल; कारण या शरीराशिवाय हा मोठा अनर्थ घडलेला आपण पाहिलाच आहे.
पूज्याहं सर्वदा सेव्या युष्माभिः सर्वदैव हि । नातः परतरं किञ्चित्कल्याणायोपदिश्यते
मी नेहमी तुमच्याकडून पूजली जावी, सेवा केली जावी; कल्याणासाठी याहून श्रेष्ठ असं काहीही शिकवलं गेलेलं नाही.
पठनीयं ममैतद्धि माहात्म्यं सर्वदोत्तमम् । तेन तुष्टा भविष्यामि हरिष्यामि तथापदः
माझ्या या परम महात्म्याचं नेहमी पठण केलं पाहिजे; त्यामुळे मी प्रसन्न होईल आणि सर्व दुःख दूर करीन.
दुर्गमासुरहन्त्रीत्वाद्दुर्गेति मम नाम यः । गृह्णाति च शताक्षीति मायां भित्त्वा व्रजत्यसौ
मी दुर्गम असुराचा वध केला म्हणून माझं नाव दुर्गा आहे; जो कोणी शताक्षी असं नाव घेतो, तो माया भेदून मला प्राप्त होतो.
किमुक्तेनात्र बहुना सारं वक्ष्यामि तत्त्वतः । संसेव्याहं सदा देवाः सर्वैरपि सुरासुरैः
इथे जास्त बोलण्याची गरज नाही; मी खरी गोष्ट सांगते—सर्व देव आणि दैत्यांनी नेहमी माझी सेवा केली पाहिजे.
इत्युक्त्वान्तर्हिता देवी देवानां चैव पश्यताम् । सन्तोषं जनयन्त्येवं सच्चिदनन्दरूपिणी
असं म्हणून, सच्चिदानंद स्वरूप असलेली ती देवी देवांच्या डोळ्यांसमोर अदृश्य झाली आणि सर्वांना आनंद दिला.
एतत्ते सर्वमाख्यातं रहस्यं परमं महत् । गोपनीयं प्रयत्नेन सर्वकल्याणकारकम्
हे सगळं परम आणि मोठं रहस्य तुला सांगितलं; ते काळजीपूर्वक जपावं, कारण ते सर्व कल्याण घडवणारं आहे.
य इमं शृणुयान्नित्यमध्यायं भक्तितत्परः । सर्वान्कामानवाप्नोति देवीलोके महीयते
जो कोणी भक्तीभावाने हा अध्याय रोज ऐकतो, त्याला सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि तो देवीच्या लोकात सन्मानित होतो.
भगवतीं समाराधयिषूणां देवानां तपःकरणवर्णनम् व्यास उवाच - इत्येवं सूर्यवंश्यानां राज्ञां चरितमुत्तमम् । सोमवंशोद्भवानां च वर्णनीयं मया कियत्
भगवतीचं आराधन करण्यासाठी देवांनी केलेल्या तपाचं वर्णन. व्यास म्हणाले - सूर्यवंशीय राजांची उत्तम चरित्र मी सांगितली, आता मी सोमवंशातून जन्मलेल्या राजांचं थोडक्यात वर्णन करतो.
पराशक्तिप्रसादेन महत्त्वं प्रतिपेदिरे । राजन् सुनिश्चितं विद्धि पराशक्तिप्रसादतः
पराशक्तीच्या कृपेने त्यांना मोठेपणा मिळाला; हे राजन, हे नक्की जाण, की सर्व काही पराशक्तीच्या कृपेनेच मिळतं.
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं पराशक्त्यंशसम्भवम्
कोणत्याही गोष्टीत वैभव, श्रीमंती किंवा सामर्थ्य असेल, तर ते सर्व पराशक्तीच्या अंशातूनच उत्पन्न झालेलं आहे, असं तू समज.
एते चान्ये च राजानः पराशक्तेरुपासकाः । संसारतरुमूलस्य कुठारा अभवन्नृप
हे आणि इतर राजेसुद्धा पराशक्तीचे उपासक होते; राजन, त्यांनी संसाराच्या झाडाच्या मुळाशी कुऱ्हाड लावली.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संसेव्या भुवनेश्वरी । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेदन्यमशेषतः
म्हणून, सर्व प्रयत्नांनी भुवनेश्वरीचं पूजन करावं; जसं धान्य मिळवायचं असेल तर टाकाऊ गवत फेकून देतात, तसं बाकी सगळं पूर्णपणे सोडावं.
आमथ्य वेददुग्धाब्धिं प्राप्तं रत्नं मया नृप । पराशक्तिपदाम्भोजं कृतकृत्योऽस्म्यहं ततः
राजा, मी वेदांच्या दूधासारख्या समुद्राचे मंथन केले आणि त्या मंथनातून मला एक अनमोल रत्न मिळाले आहे. त्यामुळे मी पराशक्तीच्या चरणकमळांपर्यंत पोहोचलो आणि माझे जीवन सार्थकी लागले.
पञ्चब्रह्मासनारूढा नास्त्यन्या कापि देवता । तत एव महादेव्या पञ्चब्रह्मासनं कृतम्
पंचब्रह्मांच्या आसनावर बसणारी दुसरी कोणतीही देवता नाही. म्हणूनच महादेवीनेच पंचब्रह्मांचे आसन निर्माण केले आहे.
पञ्चभ्यस्त्वधिकं वस्तु वेदेऽव्यक्तमितीर्यते । यस्मिन्नोतं च प्रोतं च सैव श्रीभुवनेश्वरी
पंचांपेक्षा जे अधिक आहे, ते वेदांमध्ये अव्यक्त म्हणून सांगितले आहे. ज्याच्यात सर्व काही गुंफलेले आहे आणि विणलेले आहे, तीच श्रीभुवनेश्वरी आहे.
तामविज्ञाय राजेन्द्र नैव मुक्तो भवेन्नरः । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः
राजेंद्र, तिला ओळखल्याशिवाय माणसाला कधीच मुक्ती मिळत नाही. ज्या दिवशी माणसं आकाशाला कातड्यासारखं गुंडाळू शकतील, तेव्हाच अशी मुक्ती मिळेल.
तदा शिवामविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति । अत एव श्रुतौ प्राहुः श्वेताश्वतरशाखिनः
त्याच वेळी, शिवेला न ओळखता, दुःखाचा अंत होईल. म्हणूनच श्रुतीच्या श्वेताश्वतर शाखेत असे सांगितले आहे.
ते ध्यानयोगानुगता अपश्य- न्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्
ध्यान आणि योगाच्या मार्गाने चालणाऱ्यांनी आपल्या गुणांनी लपवलेल्या त्या देवात्मशक्तीचे दर्शन घेतले.
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जन्मसाफल्यहेतवे । लज्जया वा भयेनापि भक्त्या वा प्रेमयुक्तया । सर्वसङ्गं परित्यज्य मनो हृदि निरुध्य च
म्हणून, जन्माचे सार्थक साधण्यासाठी, लाज, भीती, भक्ती किंवा प्रेमाने, सर्व आसक्ती सोडून आणि मन हृदयात स्थिर करून, सर्वतोपरी प्रयत्न करावा.
तन्निष्ठस्तत्परो भूयादिति वेदान्तडिण्डिमः । येन केन मिषेणापि स्वपंस्तिष्ठन्व्रजन्नपि
तिच्या ठिकाणी निष्ठावान आणि एकनिष्ठ राहावे, असे वेदांताचा ठाम घोष आहे. झोपेत असो, उभा असो, चालत असो, कोणत्याही प्रकारे हे साधावे.
कीर्तयेत्सततं देवीं स वै मुच्येत बन्धनात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भज राजन् महेश्वरीम्
जो नेहमी देवीचे कीर्तन करतो, तो बंधनातून मुक्त होतो. म्हणून, राजा, सर्वतोपरी प्रयत्न करून महेश्वरीची भक्ती कर.
विराड्रूपां सूत्ररूपां तथान्तर्यामिरूपिणीम् । सोपानक्रमतः पूर्वं ततः शुद्धे तु चेतसि
जी विराट रूपात, सूत्ररूपात आणि अंतर्यामिरूपात आहे, तिची प्रथम पायरी-पायरीने उपासना करावी आणि मग शुद्ध मनाने आराधना करावी.