नातः परतरं लोके क्वचिदाश्चर्यमद्भुतम् । पुत्रदारगृहासक्तः पण्डितः परिगीयते
या जगात याहून मोठं आश्चर्य किंवा अद्भुत काहीच नाही—मुलं, पत्नी आणि घर यांच्यात आसक्त असणाऱ्याला लोक पंडित म्हणतात.
न बाध्यते यः संसारे नरो मायागुणैस्त्रिभिः । स विद्वान्स च मेधावी शास्त्रपारं गतो हि सः
जो माणूस संसारात मायेच्या तीन गुणांनी त्रस्त होत नाही, तोच खरा विद्वान, तोच बुद्धिमान, आणि तोच शास्त्रांचा खरा पारंगत आहे.
किं वृथाध्ययनेनात्र दृढबन्धकरेण च । पठितव्यं तदेवाशु मोचयेद्भवबन्धनात्
इथे निरर्थक वाचन करून काय उपयोग? जे वाचन केल्याने जन्ममरणाच्या बंधनांतून मुक्ती मिळते, तेच लवकर वाचावे.
गह्णाति पुरुषं यस्माद्गृहं तेन प्रकीर्तितम् । क्व सुखं बन्धनागारे तेन भीतोऽस्म्यहं पितः
माणसाला ज्या गोष्टीने बांधून ठेवले जाते, त्याला घर म्हणतात. बंधनाच्या कारागृहात सुख कुठे असणार? म्हणूनच बाबा, मला भीती वाटते.
येऽबुधा मन्दमतयो विधिना मुषिताश्च ये । ते प्राप्य मानुषं जन्म पुनर्बन्धं विशन्त्युत
जे अज्ञानी, मंदबुद्धी आणि नशीबाने फसलेले असतात, ते मानवजन्म मिळवूनही पुन्हा बंधनात अडकतात.
व्यास उवाच न गृहं बन्धनागारं बन्धने न च कारणम् । मनसा यो विनिर्मुक्तो गृहस्थोऽपि विमुच्यते
व्यासी म्हणाले — घर हे बंधनाचे ठिकाण नाही, आणि ते बंधनाचे कारणही नाही. ज्याचे मन मोकळे आहे, तो गृहस्थ असूनही मुक्त होतो.
न्यायागतधनः कुर्वन्वेदोक्तं विधिवत्क्रमात् । गृहस्थोऽपि विमुच्येत श्राद्धकृत्सत्यवाक् शुचिः
जो गृहस्थ योग्य मार्गाने संपत्ती मिळवतो, वेदांप्रमाणे कृत्ये करतो, श्राद्ध करतो, सत्य बोलतो आणि स्वच्छ राहतो, तोही मुक्त होऊ शकतो.
ब्रह्मचारी यतिश्चैव वानप्रस्थो व्रतस्थितः । गृहस्थं समुपासन्ते मध्याह्नातिक्रमे सदा
ब्रह्मचारी, संन्यासी, वनात राहणारे आणि व्रत धारण करणारे नेहमी दुपार निघून गेल्यावर गृहस्थाकडे येतात.
श्रद्धया चान्नदानेन वाचा सूनृतया तथा । उपकुर्वन्ति धर्मस्था गृहाश्रमनिवासिनः
धर्मात स्थित असणारे लोक श्रद्धेने, अन्नदानाने, गोड बोलून आणि उदारपणे गृहस्थांना मदत करतात.
गृहाश्रमात्परो धर्मो न दृष्टो न च वै श्रुतः । वसिष्ठादिभिराचार्यैर्ज्ञानिभिः समुपाश्रितः
गृहस्थाश्रमापेक्षा श्रेष्ठ असा धर्म कुठेही दिसत नाही किंवा ऐकिवातही नाही. वसिष्ठांसारख्या ज्ञानी आचार्यांनीही तोच स्वीकारला आहे.
किमसाध्यं महाभाग वेदोक्तानि च कुर्वतः । स्वर्गं मोक्षं च सज्जन्म यद्यद्वाञ्छति तद्भवेत्
हे भाग्यवान, वेदांनुसार वागणाऱ्याला काय अशक्य आहे? स्वर्ग, मुक्ती किंवा उत्तम जन्म — जे काही हवे असेल ते मिळते.
आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति धर्मविदो विदुः । तस्मादग्निं समाधाय कुरु कर्माण्यतन्द्रितः
धर्म जाणणारे सांगतात की, एक आश्रम सोडून दुसऱ्यात जावे. म्हणून अग्नी स्थापन करून तू आपली कर्तव्ये मन लावून पार पाड.
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च सन्तर्प्य विधिवत्सुत । पुत्रमुत्पाद्य धर्मज्ञ संयोज्य च गृहाश्रमे
देव, पितर आणि माणसे यांना नीट नियमाने तृप्त कर, मुला. धर्म जाणून पुत्र जन्मास घाल आणि त्याला गृहस्थाश्रमात स्थापन कर.
त्यक्त्वागृहं वनं गत्वा कर्तासि व्रतमुत्तमम् । वानप्रस्थाश्रमं कृत्वा संन्यासं च ततः परम्
घर सोडून वनात गेल्यावर तू श्रेष्ठ व्रत स्वीकार, वानप्रस्थाश्रमात प्रवेश कर आणि नंतर संन्यास घ्यावा.
इन्द्रियाणि महाभाग मादकानि सुनिश्चितम् । अदारस्य दुरन्तानि पञ्चैव मनसा सह
हे भाग्यवान, इंद्रिये नक्कीच मादक आहेत, आणि पत्नी नसताना मनासह ती पाच इंद्रिये आवरणे फार कठीण असते.
तस्माद्दारान्प्रकुर्वीत तज्जयाय महामते । वार्धके तप आतिष्ठेदिति शास्त्रोदितं वचः
म्हणून, हे बुद्धिमान, त्यांवर विजय मिळवण्यासाठी विवाह करावा; आणि वृद्धापकाळात तप करावे — असे शास्त्र सांगते.
विश्वामित्रो महाभाग तपः कृत्वातिदुश्चरम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः
हे भाग्यवान, विश्वामित्रांनी तीन हजार वर्षे अतिशय कठीण तप केले, उपाशी राहून आणि इंद्रिये जिंकून.
मोहितश्च महातेजा वने मेनकया स्थितः । शकुन्तला समुत्पन्ना पुत्री तद्वीर्यजा शुभा
महातपस्वी विश्वामित्र, वनात असताना मेनकेने त्यांना मोहात पाडले, आणि त्यातून शुभ शाकुंतला कन्या जन्माला आली.
दृष्ट्वा दाशसुतां कालीं पिता मम पराशरः । कामबाणार्दितः कन्यां तां जग्राहोडुपे स्थितः
माझे वडील पराशर यांनी, मत्स्यव्याधाची कन्या काळी हिला पाहून, कामबाणांनी विद्ध होऊन, ती होडीजवळ उभी असताना तिला स्वीकारले.
ब्रह्मापि स्वसुतां दृष्ट्वा पञ्चबाणप्रपीडितः । धावमानश्च रुद्रेण मूर्च्छितश्च निवारितः
ब्रह्मदेवही, आपल्या स्वतःच्या कन्येला पाहून, कामदेवाच्या पाच बाणांनी व्याकुळ होऊन तिच्यामागे धावत गेले, पण रुद्रांनी त्यांना थांबवले आणि बेशुद्ध केले.
तस्मात्त्वमपि कल्याण कुरु मे वचनं हितम् । कुलजां कन्यकां वृत्वा वेदमार्गं समाश्रय
म्हणून, हे कल्याणकारी, माझं हिताचं ऐक आणि एक चांगल्या घरातली कन्या वधू म्हणून निवड. वेदांनी सांगितलेल्या मार्गावर चाल.
शुकवैराग्यवर्णनम् नाहं गृहं करिष्यामि दुःखदं सर्वदा पितः । वागुरासदृशं नित्यं बन्धनं सर्वदेहिनाम्
बाबा, मी कधीच संसार करणार नाही, कारण तो नेहमी दुःख देणारा असतो. तो सगळ्या जीवांना जाळ्यासारखा कायम बांधून ठेवतो.
धनचिन्तातुराणां हि क्व सुखं तात दृश्यते । स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः
बाबा, ज्यांना धनाची चिंता सतावत असते, त्यांना सुख कुठे मिळतं? लोभी लोक गरिबांना त्रास देतात आणि आपलेच माणसंही यातना देतात.
इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनिःस्पृहः । कोऽन्यः स्यादिह संसारे त्रिलोकीविभवे सति
इंद्रालाही खरं सुख नाही, आणि विरक्त भिक्षुकालाही नाही. मग या जगात, तीनही लोकांचा संपत्ती असतानाही, दुसरा कोण सुखी असू शकतो?
तपन्तं तापसं दृष्ट्वा मघवा दुःखितोऽभवत् । विघ्नान्बहुविधानस्य करोति च दिवस्पतिः
तप करणारा साधू दुःखात असताना पाहून इंद्रालाही वाईट वाटतं; तो स्वर्गाचा राजा त्याच्या मार्गात अनेक अडथळे निर्माण करतो.
ब्रह्मापि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मीं प्राप्य मनोरमाम् । खेदं प्राप्नोति सततं संग्रामैरसुरैः सह
ब्रह्मादेखील सुखी नाही, विष्णूला सुंदर लक्ष्मी मिळाली तरीही नाही; त्याला नेहमी असुरांशी युद्धात त्रासच मिळतो.
करोति विपुलान्यत्नांस्तपश्चरति दुश्चरम् । रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुलं सुखम्
लक्ष्मीपती श्रीमंत असूनही मोठ्या कष्टानं तप करतो; मग खरं मोठं सुख कुणाला मिळतं?
शङ्करोऽपि सदा दुःखी भवत्येव च वेद्म्यहम् । तपश्चर्यां प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा
शंकरसुद्धा नेहमी दुःखीच असतो, हे मला माहीत आहे. तो नेहमी तप करतो आणि असुरांशी युद्ध करतो.
कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुपः । निर्धनस्तु कथं तात सुखं प्राप्नोति मानवः
लोभी श्रीमंत माणूसही कधीच आनंदानं झोपत नाही; मग गरीब माणसाला, बाबा, सुख कसं मिळणार?
जानन्नपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसम्भवम् । नियोक्ष्यसि महाघोरे संसारे दुःखदे सदा
हे भाग्यवान, स्वतःच्या सामर्थ्यानं जन्मलेला पुत्र असला तरी, तू त्याला या नेहमी दुःख देणाऱ्या भयंकर संसारात टाकणारच.