तिष्ठन्ति तानपास्यैवं कथं यास्याम्यहं दिवम् । ब्रह्महत्या सुरापानं गोवधः स्त्रीवधस्तथा
"ते तिथे सोडून दिले आहेत; मग मी कसा स्वर्गात जाऊ? ब्रह्महत्ये, सुरापान, गोहत्या, स्त्रीहत्या हेही"
तुल्यमेभिर्महत्पापं भक्तत्यागादुदाहृतम् । भजन्तं भक्तमत्याज्यं त्यजतः स्यात्कथं सुखम्
"भक्ताला सोडण्यासारखे मोठे पाप मानले जाते. भक्ताला सोडणाऱ्याला सुख कसे मिळेल?"
तैर्विना न प्रयास्यामि तस्माच्छक्र दिवं व्रज । यदि ते सहिताः स्वर्गं मया यान्ति सुरेश्वर
त्यांच्याशिवाय मी जाणार नाही; म्हणून, चक्रधारी, तू स्वर्गात जा. जर हे माझ्यासोबत स्वर्गात येऊ शकतील, हे देवाधिदेव, तरच मी जाईन.
ततोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह । इन्द्र उवाच - बहूनि पुण्यपापानि तेषां भिन्नानि वै नृप
मग मीही त्यांच्यासोबत नरकात जाईन. इंद्र म्हणाला - राजन, त्यांच्या पुण्य-पापांचे प्रकार वेगवेगळे आहेत.
कथं सङ्घातभोज्यं त्वं भूप स्वर्गमभीप्ससि । हरिश्चन्द्र उवाच - भुङ्क्ते शक्र नृपो राज्यं प्रभावात्प्रकृतेध्रुवम्
राजा, जे लोकांसोबत खाल्ले आहेस, तू स्वर्ग मिळवण्याची इच्छा कशी करतोस? हरिश्चंद्र म्हणाला - शक्रा, राजा आपल्या प्रजेमुळे राज्याचा आनंद घेतो, हे निश्चित आहे.
यजते च महायज्ञैः कर्म पूर्तं करोति च । तच्च तेषां प्रभावेण मया सर्वमनुष्ठितम्
तो मोठे यज्ञ करतो, पुण्य कर्मे करतो; आणि हे सर्व मी त्यांच्या सामर्थ्यामुळे केले आहे.
उपदादान्न संत्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिप्सया । तस्माद्यन्मम देवेश किञ्चिदस्ति सुचेष्टितम्
स्वर्ग मिळवण्यासाठी मी जे पोसले आहेत, त्यांना सोडणार नाही. म्हणून, हे देवाधिदेव, मी जे काही चांगले केले आहे—
दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः । बहुकालोपभोज्यं च फलं यन्मम कर्मगम्
मी जे काही दिले, यज्ञ केले, जप केले, ते सर्व त्यांच्यासोबत वाटले जावे; आणि माझ्या कर्माचे जे फळ अनेक वर्षे मिळाले—
तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वप्रसादतः । सूत उवाच - एवं भविष्यतीत्युक्त्वा शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः
ते तुझ्या कृपेने एक दिवस तरी त्यांच्यासोबत मिळू दे.
प्रसन्नचेता धर्मश्च विश्वामित्रश्च गाधिजः । गत्वा तु नगरं सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाकुलम्
सूता म्हणाला - 'असेच होईल' असे सांगून, त्रिभुवनाचा स्वामी शक्र, प्रसन्न मनाने, धर्म आणि गाधीपुत्र विश्वामित्रासह, सर्वजण चार वर्णांनी भरलेल्या नगरात गेले.
हरिश्चन्द्रस्य निकटे प्रोवाच विबुधाधिपः । आगच्छन्तु जनाः शीघ्रं स्वर्गलोकं सुदुर्लभम्
हरिश्चंद्राजवळ देवांचा अधिपती म्हणाला: 'लोकांनी लवकर स्वर्गलोकात यावे, जे मिळवणे फार कठीण आहे.'
धर्मप्रसादात्सम्प्राप्तं सर्वैर्युष्माभिरेव तु । हरिश्चन्द्रोऽपि तान्सर्वाञ्जनान्नगरवासिनः
'धर्माच्या कृपेने हे सर्व तुम्हीच मिळवले आहे.' हरिश्चंद्रानेही नगरातील सर्व लोकांना संबोधित केले:
प्राह राजा धर्मपरो दिवमारुह्यतामिति । सूत उवाच - तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीतास्तस्य च भूपतेः
धर्मनिष्ठ राजा म्हणाला, 'स्वर्गात चढा.' सूता म्हणाला - इंद्राचे आणि त्या राजाचे शब्द ऐकून—
ये संसारेषु निर्विण्णास्ते धुरं स्वसुतेषु वै । कृत्वा प्रहृष्टमनसो दिवमारुरुहुर्जनाः
जे लोक संसारात कंटाळले होते, त्यांनी आपली जबाबदारी मुलांवर सोपवून, आनंदी मनाने स्वर्गात गेले.
विमानवरमारूढाः सर्वे भास्वरविग्रहाः । तदा सम्भूतहर्षास्ते हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः
सर्वजण उज्ज्वल विमानावर चढले, त्यांचे शरीर तेजस्वी झाले; तेव्हा, आनंदाने भरलेले, राजा हरिश्चंद्रासह—
राज्येऽभिषिच्य तनयं रोहिताख्यं महामनाः । अयोध्याख्ये पुरे रम्ये हृष्टपुष्टजनान्विते
महात्मा राजाने आपल्या रोहित नावाच्या पुत्राला राज्यावर बसवले, रम्य अयोध्या नगरीत, जिथे लोक आनंदी आणि समृद्ध होते.
तनयं सुहृदश्चापि प्रतिपूज्याभिनन्द्य च । पुण्येन लभ्यां विपुलां देवादीनां सुदुर्लभाम्
पुत्र आणि मित्रांना सन्मान देऊन, आशीर्वाद देऊन, त्याने पुण्याने देवांना मिळणे कठीण अशी मोठी कीर्ती मिळवली.
सम्प्राप्य कीर्तिमतुलां विमाने स महीपतिः । आसाञ्चक्रे कामगमे क्षुद्रघण्टाविराजिते
तो कीर्तीवान राजा, अतुलनीय यश मिळवून, विमानात इच्छेनुसार राहू लागला, जिथे छोट्या घंटांचा नाद घुमत होता.
ततस्तर्हि समालोक्य श्लोकमन्त्रं तदा जगौ । दैत्याचार्यो महाभागः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्
तेव्हा, हे पाहून, सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारा, भाग्यवान दैत्यांचा गुरु, एक श्लोक म्हणाला.
शुक्र उवाच - अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । यदागतो हरिश्चन्द्रो महेन्द्रस्य सलोकताम्
शुक्र म्हणाला - 'वा! सहनशीलतेचे महात्म्य किती मोठे! दानाचे फळ किती महान! ज्यामुळे हरिश्चंद्र महेंद्रासारख्या लोकात पोहोचला!'
सूत उवाच - एतत्ते सर्वमाख्यानं हरिश्चन्द्रस्य चेष्टितम् । यः शृणोति च दुःखार्तः स सुखं लभतेऽन्वहम्
सूत म्हणाले — हरिश्चंद्राच्या कृत्यांची ही सगळी कथा मी सांगितली आहे. जो कोणी दुःखाने त्रस्त होऊन ही कथा ऐकतो, त्याला रोज सुख मिळते.
स्वर्गार्थी प्राप्नुयात् स्वर्गं सुतार्थी सुतमाप्नुयात् । भार्यार्थी प्राप्नुयाद्भार्यां राज्यार्थीं राज्यमाप्नुयात्
स्वर्गाची इच्छा असणारा स्वर्ग मिळवतो, पुत्राची इच्छा असणारा पुत्र मिळवतो, पत्नीची इच्छा असणारा पत्नी मिळवतो, आणि राज्याची इच्छा असणारा राज्य मिळवतो.
शताक्षीचरित्रवर्णनम् जनमेजय उवाच - विचित्रमिदमाख्यानं हरिश्चन्द्रस्य कीर्तितम् । शताक्षीपादभक्तस्य राजर्षेर्धार्मिकस्य च
शताक्षीच्या चरित्राचे वर्णन. जनमेजय म्हणाले — हरिश्चंद्राची ही अद्भुत कथा सांगितली आहे, जो शताक्षीच्या पायांवर भक्ती ठेवणारा आणि धर्मात निष्ठावान राजर्षी होता.
शताक्षी सा कुतो जाता देवी भगवती शिवा । तत्कारणं वद मुने सार्थकं जन्म मे कुरु
ती देवी शताक्षी कुठे जन्मली, ती भगवती आणि शुभ कशी झाली? हे कारण मला सांग, हे ऋषी, आणि माझ्या जन्माला अर्थपूर्ण कर.
को हि देव्या गुणाञ्छृण्वंस्तृप्तिं यास्यति शुद्धधीः । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमक्षय्यमश्नुते
देवीचे गुण ऐकून कोण शुद्ध मनाचा असताना समाधान मिळवणार नाही? प्रत्येक पावलावर अश्वमेध यज्ञाचे अक्षय फळ मिळते.
व्यास उवाच - शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि शताक्षीसम्भवं शुभम् । तवावाच्यं न मे किञ्चिद्देवीभक्तस्य विद्यते
व्यास म्हणाले — ऐक राजन, मी तुला शताक्षीचा शुभ जन्म सांगतो. देवीभक्ताला काहीही सांगण्यास माझी अडचण नाही.
दुर्गमाख्यो महादैत्यः पूर्वं परमदारुणः । हिरण्याक्षान्वये जातो रुरुपुत्रो महाखलः
पूर्वी दुर्गम नावाचा एक मोठा आणि अत्यंत भयंकर राक्षस होता. तो हिरण्याक्षाच्या वंशात जन्मलेला, रुरुचा पुत्र आणि फार दुष्ट होता.
देवानां तु बलं वेदो नाशे तस्य सुरा अपि नंक्ष्यन्त्येव न संदेहो विधेयं तावदेव तत्
देवांचे बळ म्हणजे वेद; ते नष्ट झाले तर देवही नष्ट होतील — यात शंका नाही. म्हणून हे काम करणे आवश्यक आहे.
विमृश्यैतत्तपश्चर्यां गतः कर्तुं हिमालये । ब्रह्माणं मनसा ध्यात्वा वायुभक्षो व्यतिष्ठत
हे विचारून तो हिमालयात तप करण्यासाठी गेला, मनात ब्रह्माचा ध्यान करत, आणि फक्त वायूवर जगत राहिला.
सहस्रवर्षपर्यन्तं चकार परमं तपः । तेजसा तस्य लोकास्तु सन्तप्ताः ससुरासुराः
त्याने हजार वर्षे अत्यंत कठोर तप केले; त्याच्या तेजाने सर्व लोक, देव आणि राक्षसही, जळून गेले.