अयोनिजोऽहं विप्रर्षे योनौ मे कीदृशी मतिः । न वाञ्छाम्यहमग्रेऽपि योनावेव समुद्भवम्
मी गर्भातून जन्मलेलो नाही, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा; मग मला गर्भाशी काय लागण? पुढेही मला गर्भातून जन्म घ्यायची इच्छा नाही.
विट्सुखं किमु वाञ्छामि त्यक्त्वाऽऽत्मसुखमद्भुतम् । आत्मारामश्च भूयोऽपि न भवत्यतिलोलुपः
स्वतःच्या अद्भुत आनंदाचा त्याग करून मलमूत्राच्या सुखाची मी का इच्छा करावी? जो स्वतःच्या आनंदात रमतो, तो कधीच फार लोभी होत नाही.
प्रथमं पठिता वेदा मया विस्तारिताश्च ते । हिंसामयास्ते पतिताः कर्ममार्गप्रवर्तकाः
सर्वप्रथम मी वेद शिकले आणि तुला समजावून सांगितले; पण ते हिंसेने भरलेले आहेत आणि कर्माच्या मार्गाकडे नेतात.
बृहस्पतिर्गुरुः प्राप्तः सोऽपि मग्नो गृहार्णवे । अविद्याग्रस्तहृदयः कथं तारयितुं क्षमः
बृहस्पती गुरु मिळाले, पण तेही संसाराच्या समुद्रात बुडाले; त्यांच्या मनावर अज्ञानाचं आच्छादन आहे, मग ते दुसऱ्यांना कसे तारू शकतील?
रोगग्रस्तो यथा वैद्यः पररोगचिकित्सकः । तथा गुरुर्मुमुक्षोर्मे गृहस्थोऽयं विडम्बना
जसा एखादा आजारी वैद्य दुसऱ्यांचे रोग बघतो, तसाच संसारात अडकलेला गुरु मोक्षाची इच्छा असणाऱ्यांसाठी म्हणजे एक विसंगतीच आहे.
कृत्वा प्रणामं गुरवे त्वत्समीपमुपागतः । त्राहि मां तत्त्वबोधेन भीतं संसारसर्पतः
गुरूंना वंदन करून मी तुझ्याकडे आलो आहे; संसाररूपी सर्पामुळे घाबरलेल्या मला, तू सत्यज्ञानाने तार.
संसारेऽस्मिन्महाघोरे भ्रमणं नभचक्रवत् । न च विश्रमणं क्यापि सूर्यस्येव दिवानिशि
या भयंकर संसारात भटकंती म्हणजे आकाशात सूर्य फिरतो तशीच आहे; दिवसभर आणि रात्रीही जसा सूर्याला विश्रांती नाही, तशीच इथेही कुठेच विश्रांती नाही.
किं सुखं तात संसारे निजतत्त्वविचारणात् । मूढानां सुखबुद्धिस्तु विट्सु कीटसुखं यथा
स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा शोध घेण्याशिवाय संसारात कुठलं सुख आहे, बाबा? मूर्खांचं सुख म्हणजे जसं घाणीत किड्यांना आनंद वाटतो, तसंच आहे.
अधीत्य वेदशास्त्राणि संसारे रागिणश्च ये । तेभ्यः परो न मूर्खोऽस्ति सधर्मा श्वाश्वसूकरैः
वेद आणि शास्त्रं शिकूनही जे लोक संसारात आसक्त राहतात, ते मूर्खांपेक्षा काहीही श्रेष्ठ नाहीत; ते म्हणजे कुत्रे, गाढव आणि डुकरांसारखेच आहेत.
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य वेदशास्त्राण्यधीत्य च । बध्यते यदि संसारे को विमुच्येत मानवः
दुर्मिळ माणूस जन्म मिळवून, वेदशास्त्र शिकूनही जो संसारात अडकतो, त्याला माणसांतून कोण सोडवू शकतो?
नातः परतरं लोके क्वचिदाश्चर्यमद्भुतम् । पुत्रदारगृहासक्तः पण्डितः परिगीयते
या जगात याहून मोठं आश्चर्य किंवा अद्भुत काहीच नाही—मुलं, पत्नी आणि घर यांच्यात आसक्त असणाऱ्याला लोक पंडित म्हणतात.
न बाध्यते यः संसारे नरो मायागुणैस्त्रिभिः । स विद्वान्स च मेधावी शास्त्रपारं गतो हि सः
जो माणूस संसारात मायेच्या तीन गुणांनी त्रस्त होत नाही, तोच खरा विद्वान, तोच बुद्धिमान, आणि तोच शास्त्रांचा खरा पारंगत आहे.
किं वृथाध्ययनेनात्र दृढबन्धकरेण च । पठितव्यं तदेवाशु मोचयेद्भवबन्धनात्
इथे निरर्थक वाचन करून काय उपयोग? जे वाचन केल्याने जन्ममरणाच्या बंधनांतून मुक्ती मिळते, तेच लवकर वाचावे.
गह्णाति पुरुषं यस्माद्गृहं तेन प्रकीर्तितम् । क्व सुखं बन्धनागारे तेन भीतोऽस्म्यहं पितः
माणसाला ज्या गोष्टीने बांधून ठेवले जाते, त्याला घर म्हणतात. बंधनाच्या कारागृहात सुख कुठे असणार? म्हणूनच बाबा, मला भीती वाटते.
येऽबुधा मन्दमतयो विधिना मुषिताश्च ये । ते प्राप्य मानुषं जन्म पुनर्बन्धं विशन्त्युत
जे अज्ञानी, मंदबुद्धी आणि नशीबाने फसलेले असतात, ते मानवजन्म मिळवूनही पुन्हा बंधनात अडकतात.
व्यास उवाच न गृहं बन्धनागारं बन्धने न च कारणम् । मनसा यो विनिर्मुक्तो गृहस्थोऽपि विमुच्यते
व्यासी म्हणाले — घर हे बंधनाचे ठिकाण नाही, आणि ते बंधनाचे कारणही नाही. ज्याचे मन मोकळे आहे, तो गृहस्थ असूनही मुक्त होतो.
न्यायागतधनः कुर्वन्वेदोक्तं विधिवत्क्रमात् । गृहस्थोऽपि विमुच्येत श्राद्धकृत्सत्यवाक् शुचिः
जो गृहस्थ योग्य मार्गाने संपत्ती मिळवतो, वेदांप्रमाणे कृत्ये करतो, श्राद्ध करतो, सत्य बोलतो आणि स्वच्छ राहतो, तोही मुक्त होऊ शकतो.
ब्रह्मचारी यतिश्चैव वानप्रस्थो व्रतस्थितः । गृहस्थं समुपासन्ते मध्याह्नातिक्रमे सदा
ब्रह्मचारी, संन्यासी, वनात राहणारे आणि व्रत धारण करणारे नेहमी दुपार निघून गेल्यावर गृहस्थाकडे येतात.
श्रद्धया चान्नदानेन वाचा सूनृतया तथा । उपकुर्वन्ति धर्मस्था गृहाश्रमनिवासिनः
धर्मात स्थित असणारे लोक श्रद्धेने, अन्नदानाने, गोड बोलून आणि उदारपणे गृहस्थांना मदत करतात.
गृहाश्रमात्परो धर्मो न दृष्टो न च वै श्रुतः । वसिष्ठादिभिराचार्यैर्ज्ञानिभिः समुपाश्रितः
गृहस्थाश्रमापेक्षा श्रेष्ठ असा धर्म कुठेही दिसत नाही किंवा ऐकिवातही नाही. वसिष्ठांसारख्या ज्ञानी आचार्यांनीही तोच स्वीकारला आहे.
किमसाध्यं महाभाग वेदोक्तानि च कुर्वतः । स्वर्गं मोक्षं च सज्जन्म यद्यद्वाञ्छति तद्भवेत्
हे भाग्यवान, वेदांनुसार वागणाऱ्याला काय अशक्य आहे? स्वर्ग, मुक्ती किंवा उत्तम जन्म — जे काही हवे असेल ते मिळते.
आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति धर्मविदो विदुः । तस्मादग्निं समाधाय कुरु कर्माण्यतन्द्रितः
धर्म जाणणारे सांगतात की, एक आश्रम सोडून दुसऱ्यात जावे. म्हणून अग्नी स्थापन करून तू आपली कर्तव्ये मन लावून पार पाड.
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च सन्तर्प्य विधिवत्सुत । पुत्रमुत्पाद्य धर्मज्ञ संयोज्य च गृहाश्रमे
देव, पितर आणि माणसे यांना नीट नियमाने तृप्त कर, मुला. धर्म जाणून पुत्र जन्मास घाल आणि त्याला गृहस्थाश्रमात स्थापन कर.
त्यक्त्वागृहं वनं गत्वा कर्तासि व्रतमुत्तमम् । वानप्रस्थाश्रमं कृत्वा संन्यासं च ततः परम्
घर सोडून वनात गेल्यावर तू श्रेष्ठ व्रत स्वीकार, वानप्रस्थाश्रमात प्रवेश कर आणि नंतर संन्यास घ्यावा.
इन्द्रियाणि महाभाग मादकानि सुनिश्चितम् । अदारस्य दुरन्तानि पञ्चैव मनसा सह
हे भाग्यवान, इंद्रिये नक्कीच मादक आहेत, आणि पत्नी नसताना मनासह ती पाच इंद्रिये आवरणे फार कठीण असते.
तस्माद्दारान्प्रकुर्वीत तज्जयाय महामते । वार्धके तप आतिष्ठेदिति शास्त्रोदितं वचः
म्हणून, हे बुद्धिमान, त्यांवर विजय मिळवण्यासाठी विवाह करावा; आणि वृद्धापकाळात तप करावे — असे शास्त्र सांगते.
विश्वामित्रो महाभाग तपः कृत्वातिदुश्चरम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः
हे भाग्यवान, विश्वामित्रांनी तीन हजार वर्षे अतिशय कठीण तप केले, उपाशी राहून आणि इंद्रिये जिंकून.
मोहितश्च महातेजा वने मेनकया स्थितः । शकुन्तला समुत्पन्ना पुत्री तद्वीर्यजा शुभा
महातपस्वी विश्वामित्र, वनात असताना मेनकेने त्यांना मोहात पाडले, आणि त्यातून शुभ शाकुंतला कन्या जन्माला आली.
दृष्ट्वा दाशसुतां कालीं पिता मम पराशरः । कामबाणार्दितः कन्यां तां जग्राहोडुपे स्थितः
माझे वडील पराशर यांनी, मत्स्यव्याधाची कन्या काळी हिला पाहून, कामबाणांनी विद्ध होऊन, ती होडीजवळ उभी असताना तिला स्वीकारले.
ब्रह्मापि स्वसुतां दृष्ट्वा पञ्चबाणप्रपीडितः । धावमानश्च रुद्रेण मूर्च्छितश्च निवारितः
ब्रह्मदेवही, आपल्या स्वतःच्या कन्येला पाहून, कामदेवाच्या पाच बाणांनी व्याकुळ होऊन तिच्यामागे धावत गेले, पण रुद्रांनी त्यांना थांबवले आणि बेशुद्ध केले.