स्वोत्तरीयैः प्रकुर्वन्ति विरजस्कं महीतलम् । सोऽयं कपालसंलग्ने घटीपटनिरन्तरे
जे पूर्वी आपल्या स्वच्छ उत्तरीयांनी पृथ्वी झाकत होते, तेच आता कपाळांनी बांधलेले, सतत घड्याळाच्या घंटेच्या आवाजात राहतात.
मृतनिर्माल्यसूत्रान्तर्लग्नकेशसुदारुणे । वसानिष्पन्दसंशुष्कमहापटलमण्डिते
मृतांचे निःशेष हार, त्यात अडकलेले केस, न हलणाऱ्या चरबीने सुकलेल्या मोठ्या वस्त्राने सजलेले, हे अत्यंत भयानक आहे.
भस्माङ्गारार्धदग्धास्थिमज्जासंघट्टभीषणे । गृध्रगोमायुनादार्ते पुष्टक्षुद्रविहङ्गमे
अर्धवट जळलेल्या राख, अंगार, हाडे आणि मज्जा यांनी भीतीदायक, गृध्र आणि कोल्ह्यांच्या आवाजाने त्रस्त, आणि लहान पक्ष्यांच्या कर्कश हाकांनी भरलेले.
चिताधूमायतपटे नीलीकृतदिगन्तरे । कुणपास्वादनमुदा सम्प्रकृष्टनिशाचरे
चिता धुराने काळे पडलेले वस्त्र, दिशाही काळ्या झालेल्या, प्रेतांच्या स्वादात आनंद मानणारा, आणि रात्रभर हिंडणाऱ्या भयंकर जीवांनी वेढलेला.
चरत्यमेध्ये राजेन्द्रः श्मशाने दुःखपीडितः । एवमुक्त्वाथ संश्लिष्य कण्ठे राज्ञो नृपात्मजा
राजेंद्र, हा राजा अपवित्र स्मशानात दुःखाने पीडित होऊन फिरतो. असे बोलून राजकन्येने राजाच्या गळ्यात घट्ट मिठी मारली.
कष्टं शोकसमाविष्टा विललापार्तया गिरा । राजन् स्वप्नोऽथ तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान्
ती दुःखाने भरून, वेदनायुक्त आवाजात विलाप करू लागली: 'राजा, हे स्वप्न आहे की सत्य, तुझे मत काय?'
तत्कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम । यद्येतदेव धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता
'हे महाभाग, सांग ना, माझे मन गोंधळले आहे. हे खरेच असेल, धर्मज्ञ, तर धर्मात मदतच नाही.'
तथैव विप्रदेवादिपूजने सत्यपालने । नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता
'ब्रह्मण, देव आणि सत्यपालनाच्या पूजेतही जर धर्म नाही, तर सत्य, प्रामाणिकपणा आणि दयाही कुठे राहील?'
यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः । सूत उवाच - इति तस्या वचः श्रुत्वा निःश्वस्योष्णं सगद्गदः
'जिथे तू धर्माला सर्वस्व मानतोस, तिथेच तुझे स्वराज्य हिरावले गेले.' सूत म्हणाला - तिचे हे शब्द ऐकून, त्याने गरम श्वास घेतला आणि गदगदलेल्या आवाजात उत्तर दिले.
कथयामास तन्वङ्ग्यै यथा प्राप्तः श्वपाकताम् । रुदित्वा सा तु सुचिरं निःश्वस्योष्णं सुदुःखिता
त्याने त्या सडपातळ कंबरेच्या स्त्रीला सांगायला सुरुवात केली की तो चांडाळ अवस्थेत कसा आला. ती बराच वेळ रडली, गरम श्वास घेतला आणि फार दुःखी झाली.
स्वपुत्रमरणं भीरुर्यथावत्तं न्यवेदयत् । श्रुत्वा राजा तथा वाक्यं निपपात महीतले
ती घाबरून, आपल्या मुलाच्या मृत्यूची घटना जशी घडली तशी सांगितली. राजा तिचे बोल ऐकून जमिनीवर कोसळला.
मृतपुत्रं समानीय जिह्वया विलिहन्मुहुः । हरिश्चन्द्रमथो प्राह शैव्या गद्गदया गिरा
मृत पुत्राला जवळ आणून, तो पुन्हा पुन्हा त्याला जीभेने चाटू लागला. मग हरिश्चंद्राने शैव्याला गदगदलेल्या आवाजात बोलले.
कुरुष्व स्वामिनः प्रेष्यं छेदयित्वा शिरो मम । स्वामिद्रोहो न तेऽस्त्वद्य मासत्यो भव भूपते
'स्वामीच्या आज्ञेप्रमाणे, माझे शिर काप. आज तुझ्या स्वामीला फसवू नकोस, राजा.'
मासत्यं तव राजेन्द्र परद्रोहस्तु पातकम् । एतदाकर्ण्य राजा तु पपात भुवि मूर्च्छितः
'राजेंद्र, स्वामीला फसवू नकोस; पण दुसऱ्याला फसवणे पाप आहे.' हे ऐकून राजा जमिनीवर बेशुद्ध पडला.
क्षणेन चेतनां प्राप्य विललापातिदुःखितः । राजोवाच - कथं प्रिये त्वया प्रोक्तं वचनं त्वतिनिष्ठुरम्
क्षणभरात शुद्धीवर येऊन, तो फार दुःखी होऊन विलाप करू लागला. राजा म्हणाला - 'प्रिय, तू इतके कठोर शब्द कसे बोललीस?'
यदशक्यं भवेद्वक्तुं तत्कर्म क्रियते कथम् । पत्न्युवाच - मया च पूजिता गौरी देवा विप्रास्तथैव च
'जे बोलणे अशक्य आहे, ते कृत्य कसे करायचे?' पत्नी म्हणाली - 'मी गौरी, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा केली आहे.'
भविष्यसि पतिस्त्वं मे ह्यन्यस्मिञ्जन्मनि प्रभो । श्रुत्वा राजा तदा वाक्यं निपपात महीतले
प्रभो, पुढील जन्मात तू माझा पती होशील; हे ऐकून राजा जमिनीवर कोसळला.
मृतस्य पुत्रस्य तदा चुचुम्ब दुःखितो मुखम् । राजोवाच - प्रिये न रोचते दीर्घं कालं क्लेशं मयाशितुम्
राजा दुःखी होऊन मृत पुत्राचे तोंड च kissed; म्हणाला - प्रिय, मला इतका काळ दुःख सहन करणे शक्य नाही.
नात्मायत्तोऽहं तन्वङ्गि पश्य मे मन्दभाग्यताम् । चाण्डालेनाननुज्ञातः प्रवेक्ष्ये ज्वलनं यदि
तन्वंगी, मी स्वतःला नियंत्रित करू शकत नाही; माझ्या दुर्दैवाकडे पाह. जर चांडाळाने परवानगी दिली नाही, तर मी अग्नीत प्रवेश करीन.
चाण्डालदासतां यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि । नरकं च वरं प्राप्य खेदं प्राप्स्यामि दारुणम्
पुन्हा पुढील जन्मात मी चांडाळांची दासी होईन, किंवा नरकात जाऊन भीषण वेदना सहन करीन.
तापं प्राप्स्यामि सम्प्राप्य महारौरवरौरवे । मग्नस्य दुःखजलधौ वरं प्राणैर्वियोजनम्
महाराौरव नरकात गेल्यावर मला ताप सहन करावा लागेल; दुःखाच्या समुद्रात बुडलेल्या व्यक्तीसाठी प्राणांपासून वेगळे होणेच उत्तम.
कथं प्राणान्विमुञ्चामि परायत्तोऽस्मि दुर्गतः । तथापि दुःखबाहुल्यात्त्यक्ष्यामि तु निजां तनुम्
मी प्राण कसा सोडू? मी असहाय आणि दुर्दैवी आहे; तरीही, दुःख इतके जास्त आहे की मी माझे शरीर सोडीन.
त्रैलोक्ये नास्ति तद्दुःखं नासिपत्रवने तथा । वैतरण्यां कुतस्तद्वद्यादृशं पुत्रविप्लवे
त्रैलोक्यात, किंवा तलवारीच्या पानांच्या जंगलात, किंवा वैतरणीमध्येही असे दुःख नाही; पुत्राचा अपघात यासारखे दुःख कुठेच नाही.
सोऽहं सुतशरीरेण दीप्यमाने हुताशने । निपतिष्यामि तन्वङ्गि क्षन्तव्यं तन्ममाधुना
तन्वंगी, मी माझ्या पुत्राच्या शरीरासह जळत्या अग्नीत पडणार आहे; आता मला क्षमा कर.
न वक्तव्य त्वया किञ्चिदतः कमललोचने । मम वाक्यं च तन्वङ्गि निबोधाहतमानसा
कमलासारख्या डोळ्यांनो, तू काहीही बोलू नकोस; तन्वंगी, माझे मन दुःखाने भरले आहे, तरीही माझे शब्द ऐक.
अनुज्ञाताथ गच्छ त्वं विप्रवेश्म शुचिस्मिते । यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तोषिताः
शुद्ध हास्य असलेल्या, माझ्या परवानगीने तू ब्राह्मणाच्या घरी जा; जर दान दिले असेल, यज्ञ केले असेल, गुरू संतुष्ट झाले असतील—
सङ्गमः परलोके मे निजपुत्रेण चेत्त्वया । इहलोके कुतस्त्वेतद्भविष्यति समीप्सितम्
पुढील जन्मात आपण आपल्या पुत्रासह एकत्र झालो, तर या जन्मात अशी इच्छा पूर्ण कशी होईल?
यन्मया हसता किञ्चिद्रहसि त्वां शुचिस्मिते । अशेषमुक्तं तत्सर्वं क्षन्तव्यं मम यास्यतः
शुद्ध हास्य असलेल्या, मी कधीही गुप्तपणे तुला हसले असेल, तर मी जे काही बोललो ते सर्व माझ्या जाण्याच्या वेळी क्षमा कर.
राजपत्नीति गर्वेण नावज्ञेयः स मे द्विजः । सर्वयत्नेन तोष्यं स्यात्स्वामी दैवतवच्छुभे
राजपत्नी म्हणून गर्वाने त्या ब्राह्मणाचा अपमान करू नकोस; शुभे, सर्व प्रयत्नांनी स्वामीला देवासारखा संतुष्ट कर.
राज्ञ्युवाच अहमप्यत्र राजर्षे निपतिष्ये हुताशने । दुःखभारासहा देव सह यास्यामि वै त्वया
राणी म्हणाली: राजर्षी, मीही इथे अग्नीत पडणार आहे; दुःखाचा भार सहन न झाल्याने, मी तुझ्यासोबत जाईन, देव.