निरीक्षन्नद्य घोरेण विषेणाधिकृतोऽधुना । एवमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः
आज मी त्याच्याकडे पाहतो, भयंकर विषाने ग्रस्त झालेला. असं म्हणत, त्याने मुलाला मिठीत घेतलं, आणि त्याचा आवाज अश्रूंनी भरून आला.
परिष्वज्य च निश्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह । ततस्तं पतितं दृष्ट्वा शैव्या चैवमचिन्तयत्
मुलाला मिठीत घेऊन, तो हालचाल न करता बेशुद्ध झाला आणि जमिनीवर पडला. त्याला पडलेला पाहून, शैव्याने विचार केला:
अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः
'हा खरोखरच पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आवाजावरून ओळखता येतो—हरिश्चंद्र, विद्वानांचा चंद्र, यात शंका नाही.'
तथास्य नासिका तुङ्गा तिलपुष्पोपमा शुभा । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः
त्याचा नाक उंच आणि तिळाच्या फुलासारखा सुंदर आहे; दात कळ्यांसारखे आहेत—हे त्या महात्मा, प्रसिद्ध व्यक्तीचे चिन्ह आहेत.
श्मशानमागतः कस्माद्यद्येवं स नरेश्वरः । विहाय पुत्रशोकं सा पश्यन्ती पतितं पतिम्
तो नराधिप स्मशानात असा का आला आहे? मुलाच्या दुःखाला बाजूला ठेवून, तिने आपला पती जमिनीवर पडलेला पाहिला.
प्रहृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्रार्तिपीडिता । वीक्षती सा तदापतन्मूर्च्छया धरणीतले
ती एकाच वेळी आनंदित, आश्चर्यचकित आणि दुःखी झाली, पती आणि मुलाच्या दुःखाने व्याकुळ झाली. हे पाहून, तीही बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडली.
प्राप्य चेतश्च शनकैः सा गद्गदमभाषत । धिक्त्वां दैव ह्यकरुण निर्मर्याद जुगुप्सित
हळूहळू शुद्धीवर येऊन, ती अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात म्हणाली: 'शरम वाटावी, हे दैवा—निर्दय, नियमहीन आणि घृणास्पद!'
येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् । राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्यातनयविक्रयम्
'ज्यामुळे हा अमरांसारखा राजा, कुत्र्याच्या सारखा स्थितीत आला—राज्याचा नाश, मित्रांचा त्याग, आणि पत्नी व मुलाचा विक्री.'
प्रापयित्वापि येनाद्य चाण्डालोऽयं कृतो नृपः । नाद्य पश्यामि ते छत्रं सिंहासनमथापि वा
राजाला येथे आणूनसुद्धा, ज्यामुळे आज हा राजा चांडाळ झाला आहे, मी तुझे राजछत्र किंवा सिंहासन काहीच आज पाहत नाही.
चामरव्यजने वापि कोऽयं विधिविपर्ययः । यस्यास्य व्रजतः पूर्वं राजानो भृत्यतां गताः
राजाच्या चामर किंवा वाज्यन्याही दिसत नाहीत; हे काय भाग्याचे उलटलेले रूप आहे, ज्यामुळे पूर्वी तुझ्यासमोर चालणारे राजा आता सेवक झाले आहेत?
स्वोत्तरीयैः प्रकुर्वन्ति विरजस्कं महीतलम् । सोऽयं कपालसंलग्ने घटीपटनिरन्तरे
जे पूर्वी आपल्या स्वच्छ उत्तरीयांनी पृथ्वी झाकत होते, तेच आता कपाळांनी बांधलेले, सतत घड्याळाच्या घंटेच्या आवाजात राहतात.
मृतनिर्माल्यसूत्रान्तर्लग्नकेशसुदारुणे । वसानिष्पन्दसंशुष्कमहापटलमण्डिते
मृतांचे निःशेष हार, त्यात अडकलेले केस, न हलणाऱ्या चरबीने सुकलेल्या मोठ्या वस्त्राने सजलेले, हे अत्यंत भयानक आहे.
भस्माङ्गारार्धदग्धास्थिमज्जासंघट्टभीषणे । गृध्रगोमायुनादार्ते पुष्टक्षुद्रविहङ्गमे
अर्धवट जळलेल्या राख, अंगार, हाडे आणि मज्जा यांनी भीतीदायक, गृध्र आणि कोल्ह्यांच्या आवाजाने त्रस्त, आणि लहान पक्ष्यांच्या कर्कश हाकांनी भरलेले.
चिताधूमायतपटे नीलीकृतदिगन्तरे । कुणपास्वादनमुदा सम्प्रकृष्टनिशाचरे
चिता धुराने काळे पडलेले वस्त्र, दिशाही काळ्या झालेल्या, प्रेतांच्या स्वादात आनंद मानणारा, आणि रात्रभर हिंडणाऱ्या भयंकर जीवांनी वेढलेला.
चरत्यमेध्ये राजेन्द्रः श्मशाने दुःखपीडितः । एवमुक्त्वाथ संश्लिष्य कण्ठे राज्ञो नृपात्मजा
राजेंद्र, हा राजा अपवित्र स्मशानात दुःखाने पीडित होऊन फिरतो. असे बोलून राजकन्येने राजाच्या गळ्यात घट्ट मिठी मारली.
कष्टं शोकसमाविष्टा विललापार्तया गिरा । राजन् स्वप्नोऽथ तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान्
ती दुःखाने भरून, वेदनायुक्त आवाजात विलाप करू लागली: 'राजा, हे स्वप्न आहे की सत्य, तुझे मत काय?'
तत्कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम । यद्येतदेव धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता
'हे महाभाग, सांग ना, माझे मन गोंधळले आहे. हे खरेच असेल, धर्मज्ञ, तर धर्मात मदतच नाही.'
तथैव विप्रदेवादिपूजने सत्यपालने । नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता
'ब्रह्मण, देव आणि सत्यपालनाच्या पूजेतही जर धर्म नाही, तर सत्य, प्रामाणिकपणा आणि दयाही कुठे राहील?'
यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः । सूत उवाच - इति तस्या वचः श्रुत्वा निःश्वस्योष्णं सगद्गदः
'जिथे तू धर्माला सर्वस्व मानतोस, तिथेच तुझे स्वराज्य हिरावले गेले.' सूत म्हणाला - तिचे हे शब्द ऐकून, त्याने गरम श्वास घेतला आणि गदगदलेल्या आवाजात उत्तर दिले.
कथयामास तन्वङ्ग्यै यथा प्राप्तः श्वपाकताम् । रुदित्वा सा तु सुचिरं निःश्वस्योष्णं सुदुःखिता
त्याने त्या सडपातळ कंबरेच्या स्त्रीला सांगायला सुरुवात केली की तो चांडाळ अवस्थेत कसा आला. ती बराच वेळ रडली, गरम श्वास घेतला आणि फार दुःखी झाली.
स्वपुत्रमरणं भीरुर्यथावत्तं न्यवेदयत् । श्रुत्वा राजा तथा वाक्यं निपपात महीतले
ती घाबरून, आपल्या मुलाच्या मृत्यूची घटना जशी घडली तशी सांगितली. राजा तिचे बोल ऐकून जमिनीवर कोसळला.
मृतपुत्रं समानीय जिह्वया विलिहन्मुहुः । हरिश्चन्द्रमथो प्राह शैव्या गद्गदया गिरा
मृत पुत्राला जवळ आणून, तो पुन्हा पुन्हा त्याला जीभेने चाटू लागला. मग हरिश्चंद्राने शैव्याला गदगदलेल्या आवाजात बोलले.
कुरुष्व स्वामिनः प्रेष्यं छेदयित्वा शिरो मम । स्वामिद्रोहो न तेऽस्त्वद्य मासत्यो भव भूपते
'स्वामीच्या आज्ञेप्रमाणे, माझे शिर काप. आज तुझ्या स्वामीला फसवू नकोस, राजा.'
मासत्यं तव राजेन्द्र परद्रोहस्तु पातकम् । एतदाकर्ण्य राजा तु पपात भुवि मूर्च्छितः
'राजेंद्र, स्वामीला फसवू नकोस; पण दुसऱ्याला फसवणे पाप आहे.' हे ऐकून राजा जमिनीवर बेशुद्ध पडला.
क्षणेन चेतनां प्राप्य विललापातिदुःखितः । राजोवाच - कथं प्रिये त्वया प्रोक्तं वचनं त्वतिनिष्ठुरम्
क्षणभरात शुद्धीवर येऊन, तो फार दुःखी होऊन विलाप करू लागला. राजा म्हणाला - 'प्रिय, तू इतके कठोर शब्द कसे बोललीस?'
यदशक्यं भवेद्वक्तुं तत्कर्म क्रियते कथम् । पत्न्युवाच - मया च पूजिता गौरी देवा विप्रास्तथैव च
'जे बोलणे अशक्य आहे, ते कृत्य कसे करायचे?' पत्नी म्हणाली - 'मी गौरी, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा केली आहे.'
भविष्यसि पतिस्त्वं मे ह्यन्यस्मिञ्जन्मनि प्रभो । श्रुत्वा राजा तदा वाक्यं निपपात महीतले
प्रभो, पुढील जन्मात तू माझा पती होशील; हे ऐकून राजा जमिनीवर कोसळला.
मृतस्य पुत्रस्य तदा चुचुम्ब दुःखितो मुखम् । राजोवाच - प्रिये न रोचते दीर्घं कालं क्लेशं मयाशितुम्
राजा दुःखी होऊन मृत पुत्राचे तोंड च kissed; म्हणाला - प्रिय, मला इतका काळ दुःख सहन करणे शक्य नाही.
नात्मायत्तोऽहं तन्वङ्गि पश्य मे मन्दभाग्यताम् । चाण्डालेनाननुज्ञातः प्रवेक्ष्ये ज्वलनं यदि
तन्वंगी, मी स्वतःला नियंत्रित करू शकत नाही; माझ्या दुर्दैवाकडे पाह. जर चांडाळाने परवानगी दिली नाही, तर मी अग्नीत प्रवेश करीन.
चाण्डालदासतां यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि । नरकं च वरं प्राप्य खेदं प्राप्स्यामि दारुणम्
पुन्हा पुढील जन्मात मी चांडाळांची दासी होईन, किंवा नरकात जाऊन भीषण वेदना सहन करीन.