कस्मिन्संस्थीयते स्थाने विश्रब्धं केन हेतुना । राज्यनाशं सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः
कोणत्या ठिकाणी, कोणत्या कारणामुळे, माणूस शांतपणे राज्याचा नाश, मित्रांचा त्याग, आणि पत्नी व मुलाचा विक्री सहन करू शकतो?
हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधातः कृतं त्वया । इति तस्या वचः श्रुत्वा राजा स्थानच्युतस्तदा
हे विधाता, तू राजर्षी हरिश्चंद्राशी काय केलं आहेस? तिचं बोलणं ऐकून राजा त्या वेळी आपला धीर गमावून बसला.
प्रत्यभिज्ञाय देवीं तां पुत्रं च निधनं गतम् । कष्टं ममैव पत्नीयं बालकश्चापि मे सुतः
ती स्त्री म्हणजेच आपली राणी आणि मृत मुलगा आपला असल्याचं ओळखून, 'अरे, ही माझी पत्नी आणि हा माझा लहान मुलगा' असं त्याला वाटलं.
ज्ञात्वा पपात सन्तप्तो मूर्च्छामतिजगाम ह । सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम्
हे समजताच, तो दुःखाने जमिनीवर कोसळला आणि बेशुद्ध झाला; तीही त्याला आणि त्याच्या अवस्थेला ओळखून,
मूर्च्छिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले । चेतनां प्राप्य राजेन्द्रो राजपत्नी च तौ समम्
दुःखाने बेशुद्ध होऊन, हालचाल न करता जमिनीवर पडली; शुद्धीवर आल्यावर राजा आणि राणी दोघेही,
विलेपतुः सुसन्तप्तौ शोकभारेण पीडितौ । राजोवाच - हा वत्स सुकुमारं ते वदनं कुञ्चितालकम्
अत्यंत दुःखी होऊन, शोकाच्या ओझ्याने विव्हळत रडू लागले. राजा म्हणाला - 'हाय, माझ्या मुला, तुझं नाजूक चेहरा आणि कुरळ्या केसांचे लट—'
पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते । तात तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम्
तुझं दुःखी चेहरा पाहताना, माझं हृदय का फाटत नाही? 'ताता, ताता' असं गोड बोलत तू माझ्याकडे यायचास.
उपगुह्य कदा वक्ष्ये वत्सवत्सेति सौहृदात् । कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना
कधी मी, प्रेमाने, तुला मिठीत घेऊन 'माझ्या बाळा' असं म्हणेन? कुणाचे धुळीने माखलेले गुडघे आणि पिवळसर हात,
ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेष्यति । न वालं मम सम्भूतं मनो हृदयनन्दन
माझ्या वरच्या कपड्यावर आणि अंगावर मळ आणतील? माझ्या हृदयाचा आनंद, तुझ्यामुळे माझ्या अंगावर एकही केस निर्माण झाला नाही.
(मयासि पितृमान्पित्रा विक्रीतो येन वस्तुवत् ।) गतं राज्यमशेषं मे सबान्धवधनं महत् । (हीनदैवान्नृशंसेन दृष्टो मे तनयस्ततः ।) अहं महाहिदष्टस्य पुत्रस्याननपङ्कजम्
(तू माझा मुलगा असूनही, मी तुला वस्तूसारखा विकलं.) माझं राज्य, मोठं धन आणि नातेवाईक सर्व गेले. (दुःखद नशिबामुळे, मी माझ्या मुलाला अशा अवस्थेत पाहिलं.) आता मी माझ्या मुलाच्या कमळासारख्या चेहऱ्यावर मोठ्या सापाचा दंश पाहतो.
निरीक्षन्नद्य घोरेण विषेणाधिकृतोऽधुना । एवमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः
आज मी त्याच्याकडे पाहतो, भयंकर विषाने ग्रस्त झालेला. असं म्हणत, त्याने मुलाला मिठीत घेतलं, आणि त्याचा आवाज अश्रूंनी भरून आला.
परिष्वज्य च निश्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह । ततस्तं पतितं दृष्ट्वा शैव्या चैवमचिन्तयत्
मुलाला मिठीत घेऊन, तो हालचाल न करता बेशुद्ध झाला आणि जमिनीवर पडला. त्याला पडलेला पाहून, शैव्याने विचार केला:
अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः
'हा खरोखरच पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आवाजावरून ओळखता येतो—हरिश्चंद्र, विद्वानांचा चंद्र, यात शंका नाही.'
तथास्य नासिका तुङ्गा तिलपुष्पोपमा शुभा । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः
त्याचा नाक उंच आणि तिळाच्या फुलासारखा सुंदर आहे; दात कळ्यांसारखे आहेत—हे त्या महात्मा, प्रसिद्ध व्यक्तीचे चिन्ह आहेत.
श्मशानमागतः कस्माद्यद्येवं स नरेश्वरः । विहाय पुत्रशोकं सा पश्यन्ती पतितं पतिम्
तो नराधिप स्मशानात असा का आला आहे? मुलाच्या दुःखाला बाजूला ठेवून, तिने आपला पती जमिनीवर पडलेला पाहिला.
प्रहृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्रार्तिपीडिता । वीक्षती सा तदापतन्मूर्च्छया धरणीतले
ती एकाच वेळी आनंदित, आश्चर्यचकित आणि दुःखी झाली, पती आणि मुलाच्या दुःखाने व्याकुळ झाली. हे पाहून, तीही बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडली.
प्राप्य चेतश्च शनकैः सा गद्गदमभाषत । धिक्त्वां दैव ह्यकरुण निर्मर्याद जुगुप्सित
हळूहळू शुद्धीवर येऊन, ती अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात म्हणाली: 'शरम वाटावी, हे दैवा—निर्दय, नियमहीन आणि घृणास्पद!'
येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् । राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्यातनयविक्रयम्
'ज्यामुळे हा अमरांसारखा राजा, कुत्र्याच्या सारखा स्थितीत आला—राज्याचा नाश, मित्रांचा त्याग, आणि पत्नी व मुलाचा विक्री.'
प्रापयित्वापि येनाद्य चाण्डालोऽयं कृतो नृपः । नाद्य पश्यामि ते छत्रं सिंहासनमथापि वा
राजाला येथे आणूनसुद्धा, ज्यामुळे आज हा राजा चांडाळ झाला आहे, मी तुझे राजछत्र किंवा सिंहासन काहीच आज पाहत नाही.
चामरव्यजने वापि कोऽयं विधिविपर्ययः । यस्यास्य व्रजतः पूर्वं राजानो भृत्यतां गताः
राजाच्या चामर किंवा वाज्यन्याही दिसत नाहीत; हे काय भाग्याचे उलटलेले रूप आहे, ज्यामुळे पूर्वी तुझ्यासमोर चालणारे राजा आता सेवक झाले आहेत?
स्वोत्तरीयैः प्रकुर्वन्ति विरजस्कं महीतलम् । सोऽयं कपालसंलग्ने घटीपटनिरन्तरे
जे पूर्वी आपल्या स्वच्छ उत्तरीयांनी पृथ्वी झाकत होते, तेच आता कपाळांनी बांधलेले, सतत घड्याळाच्या घंटेच्या आवाजात राहतात.
मृतनिर्माल्यसूत्रान्तर्लग्नकेशसुदारुणे । वसानिष्पन्दसंशुष्कमहापटलमण्डिते
मृतांचे निःशेष हार, त्यात अडकलेले केस, न हलणाऱ्या चरबीने सुकलेल्या मोठ्या वस्त्राने सजलेले, हे अत्यंत भयानक आहे.
भस्माङ्गारार्धदग्धास्थिमज्जासंघट्टभीषणे । गृध्रगोमायुनादार्ते पुष्टक्षुद्रविहङ्गमे
अर्धवट जळलेल्या राख, अंगार, हाडे आणि मज्जा यांनी भीतीदायक, गृध्र आणि कोल्ह्यांच्या आवाजाने त्रस्त, आणि लहान पक्ष्यांच्या कर्कश हाकांनी भरलेले.
चिताधूमायतपटे नीलीकृतदिगन्तरे । कुणपास्वादनमुदा सम्प्रकृष्टनिशाचरे
चिता धुराने काळे पडलेले वस्त्र, दिशाही काळ्या झालेल्या, प्रेतांच्या स्वादात आनंद मानणारा, आणि रात्रभर हिंडणाऱ्या भयंकर जीवांनी वेढलेला.
चरत्यमेध्ये राजेन्द्रः श्मशाने दुःखपीडितः । एवमुक्त्वाथ संश्लिष्य कण्ठे राज्ञो नृपात्मजा
राजेंद्र, हा राजा अपवित्र स्मशानात दुःखाने पीडित होऊन फिरतो. असे बोलून राजकन्येने राजाच्या गळ्यात घट्ट मिठी मारली.
कष्टं शोकसमाविष्टा विललापार्तया गिरा । राजन् स्वप्नोऽथ तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान्
ती दुःखाने भरून, वेदनायुक्त आवाजात विलाप करू लागली: 'राजा, हे स्वप्न आहे की सत्य, तुझे मत काय?'
तत्कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम । यद्येतदेव धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता
'हे महाभाग, सांग ना, माझे मन गोंधळले आहे. हे खरेच असेल, धर्मज्ञ, तर धर्मात मदतच नाही.'
तथैव विप्रदेवादिपूजने सत्यपालने । नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता
'ब्रह्मण, देव आणि सत्यपालनाच्या पूजेतही जर धर्म नाही, तर सत्य, प्रामाणिकपणा आणि दयाही कुठे राहील?'
यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः । सूत उवाच - इति तस्या वचः श्रुत्वा निःश्वस्योष्णं सगद्गदः
'जिथे तू धर्माला सर्वस्व मानतोस, तिथेच तुझे स्वराज्य हिरावले गेले.' सूत म्हणाला - तिचे हे शब्द ऐकून, त्याने गरम श्वास घेतला आणि गदगदलेल्या आवाजात उत्तर दिले.
कथयामास तन्वङ्ग्यै यथा प्राप्तः श्वपाकताम् । रुदित्वा सा तु सुचिरं निःश्वस्योष्णं सुदुःखिता
त्याने त्या सडपातळ कंबरेच्या स्त्रीला सांगायला सुरुवात केली की तो चांडाळ अवस्थेत कसा आला. ती बराच वेळ रडली, गरम श्वास घेतला आणि फार दुःखी झाली.