शिरस्ते छेदयिष्यामि हन्तुं शक्नोति चेत्करः । एवमुक्त्वा समुद्यम्य खड्गं हन्तुं गतो नृपः
'माझ्या हातून शक्य झाले तर तुझे डोके छाटीन.' असे म्हणून राजाने शस्त्र उचलले आणि मारायला गेला.
न जानाति नृपः पत्नीं सा न जानाति भूपतिम् । अब्रवीद् भृशदुःखार्ता स्वमृत्युमभिकाङ्क्षति
राजाला आपली पत्नी ओळखली नाही, तिलाही राजा ओळखू आला नाही. ती फार दुःखाने व्याकुळ होऊन स्वतःच्या मृत्यूची इच्छा करू लागली.
स्त्र्युवाच - चाण्डाल शृणु मे वाक्यं किञ्चित्त्वं यदि मन्यसे । मृतस्तिष्ठति मे पुत्रो नातिदूरे बहिः पुरात्
स्त्री म्हणाली — चांडाळा, माझं बोलणं ऐक, तुला पटत असेल तर. माझा मुलगा मृत्यू पावला आहे, तो शहराच्या बाहेर फार दूर नाही.
तं दहामि हतं यावदानयित्वा तवान्तिकम् । तावत्प्रतीक्ष्यतां पश्चादसिना घातयस्व माम्
मी माझ्या मृत मुलाला तुझ्याकडे आणून त्याचा दाह करेन; तोपर्यंत थांब, नंतर तुझ्या तलवारीने मला मार.
तेनाथ बाढमित्युक्त्वा प्रेषिता बालकं प्रति । सा जगामातिदुःखार्ता विपलन्ती सुदारुणम्
त्याने 'ठीक आहे' असं सांगितलं आणि तिला मुलाकडे पाठवलं; ती फार दुःखी होऊन, जोरजोराने रडत तिथे गेली.
भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् । हा पुत्र हा वत्स शिशो इत्येवं वदती मुहुः
त्या राजाची पत्नी, आपल्या मुलाला सापाने दंश केलेला पाहून, पुन्हा पुन्हा 'हाय मुला! हाय बाळा! हाय शिशु!' असे म्हणत रडत होती.
कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा । श्मशानभूमिमागत्य बालं स्थाप्याविशद्भुवि
ती कृश, फिकट, मळलेली, केस धुळीने अस्ताव्यस्त झालेले — अशी श्मशानभूमीत आली आणि मुलाला जमिनीवर ठेवले.
(राजन्नद्य स्वबालं तं पश्यसीह महीतले । रममाणं स्वसखिभिर्दष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥) तस्या विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । शवसन्निधिमागत्य वस्त्रमस्याक्षिपत्तदा
(राजा, आज तू तुझ्या मुलाला इथे जमिनीवर, मित्रांसोबत खेळताना, वाईट सापाने दंश केलेला आणि मृत पाहतोस.) तिच्या विलापाचा आवाज ऐकून राजा शवाजवळ आला आणि त्या क्षणी तिचं वस्त्र काढलं.
तां तथा रुदतीं भार्यां नाभिजानाति भूमिपः । चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलाम्
राजा आपल्या पत्नीला अशा प्रकारे रडताना पाहून ओळखू शकला नाही — दीर्घ काळाच्या विरहाने ती अगदी परकी वाटत होती.
सापि तं चारुकेशान्तं पुरो दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपवरं शुष्कवृक्षत्वचोपमम्
तीसुद्धा, त्याला सुंदर केस आणि जटा असलेला समोर पाहून, राजाला ओळखू शकली नाही — तो जणू कोरड्या झाडाच्या सालीसारखा दिसत होता.
भूमौ निपतितं बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतमचिन्तयदसौ नृपः
राजाने जमिनीवर पडलेल्या, सापाच्या विषाने त्रस्त, राजघराण्याचे चिन्ह असलेल्या मुलाला पाहून विचार केला.
अस्य पूर्णेन्दुवद्वक्त्रं शुभमुन्नसमव्रणम् । दर्पणप्रतिमोत्तुङ्गकपोलयुगशोभितम्
त्याचं चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा, सुंदर, उठावदार आणि निर्दोष होता; त्याच्या गालांवर आरशासारखा तेज होता.
नीलान्केशान्कुञ्चिताग्रान् सान्द्रान्दीर्घांस्तरङ्गिणः । राजीवसदृशे नेत्रे ओष्ठौ बिम्बफलोपमौ
त्याचे केस काळे, टोकाला वळलेले, दाट आणि लांब, लाटांसारखे; डोळे कमळासारखे, ओठ बिंबाफळासारखे होते.
विशालवक्षा दीर्घाक्षो दीर्घबाहून्नतांसकः । विशालपादो गम्भीरःसूक्ष्माङ्गुल्यवनीधरः
त्याचा छाती रुंद, डोळे लांब, हात लांब, खांदे उंच, पाय मोठे, आवाज गंभीर, बोटं डोंगराच्या कड्यांसारखी सडपातळ होती.
मृणालपादो गम्भीरनाभिरुद्धतकन्धरः । अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः
त्याचे पाय कमळाच्या देठासारखे, नाभी खोल, मान उंच होती; अरे, किती दुर्दैव! कोणत्या राजघराण्यात हा मुलगा जन्मला असेल?
जातो नीतः कृतान्तेन कालपाशाद्दुरात्मना । सूत उवाच - एवं दृष्ट्वाथ तं बालं मातुरङ्के प्रसारितम्
जन्मला आणि मग मृत्यूच्या काळाच्या फासात अडकून नेला गेला. सूत म्हणतो — अशा प्रकारे, मुलाला आईच्या मांडीवर ठेवलेला पाहून—
स्मृतिमभ्यागतो राजा हाहेत्यश्रूण्यपातयत् । सोऽप्युवाच च वत्सो मे दशामेतामुपागतः
राजाला आठवण आली, 'हाय!' म्हणत त्याने अश्रू ढाळले; तो म्हणाला, 'माझा मुलगा अशी अवस्था गाठली आहे.'
नीतो यदि च घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् । विचारयित्वा राजासौ हरिश्चन्द्रस्तथा स्थितः
तो भयंकर मृत्यूने, आपल्या कर्माच्या अधीन, नेला गेला असेल; राजा हरिश्चंद्र विचार करून तसाच स्थिर राहिला.
ततो राज्ञी महादुःखावेशादिदमभाषत । राज्ञ्युवाच - हा वत्स कस्य पापस्य त्वपध्यानादिदं महत्
मग राणी, मोठ्या दुःखाने भरून, असे बोलली: राणी म्हणाली — 'हाय बाळा, कोणाच्या पापामुळे हे मोठं दुर्दैव—'
दुःखमापतितं घोरं तद्रूपं नोपलभ्यते । हा नाथ राजन् भवता मामपास्य सुदुःखिताम्
हे भयंकर दुःख आपल्यावर आलं? त्याचं कारण सापडत नाही. हाय स्वामी, हाय राजा, मला इतक्या दुःखात सोडून जाऊ नको.
कस्मिन्संस्थीयते स्थाने विश्रब्धं केन हेतुना । राज्यनाशं सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः
कोणत्या ठिकाणी, कोणत्या कारणामुळे, माणूस शांतपणे राज्याचा नाश, मित्रांचा त्याग, आणि पत्नी व मुलाचा विक्री सहन करू शकतो?
हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधातः कृतं त्वया । इति तस्या वचः श्रुत्वा राजा स्थानच्युतस्तदा
हे विधाता, तू राजर्षी हरिश्चंद्राशी काय केलं आहेस? तिचं बोलणं ऐकून राजा त्या वेळी आपला धीर गमावून बसला.
प्रत्यभिज्ञाय देवीं तां पुत्रं च निधनं गतम् । कष्टं ममैव पत्नीयं बालकश्चापि मे सुतः
ती स्त्री म्हणजेच आपली राणी आणि मृत मुलगा आपला असल्याचं ओळखून, 'अरे, ही माझी पत्नी आणि हा माझा लहान मुलगा' असं त्याला वाटलं.
ज्ञात्वा पपात सन्तप्तो मूर्च्छामतिजगाम ह । सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम्
हे समजताच, तो दुःखाने जमिनीवर कोसळला आणि बेशुद्ध झाला; तीही त्याला आणि त्याच्या अवस्थेला ओळखून,
मूर्च्छिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले । चेतनां प्राप्य राजेन्द्रो राजपत्नी च तौ समम्
दुःखाने बेशुद्ध होऊन, हालचाल न करता जमिनीवर पडली; शुद्धीवर आल्यावर राजा आणि राणी दोघेही,
विलेपतुः सुसन्तप्तौ शोकभारेण पीडितौ । राजोवाच - हा वत्स सुकुमारं ते वदनं कुञ्चितालकम्
अत्यंत दुःखी होऊन, शोकाच्या ओझ्याने विव्हळत रडू लागले. राजा म्हणाला - 'हाय, माझ्या मुला, तुझं नाजूक चेहरा आणि कुरळ्या केसांचे लट—'
पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते । तात तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम्
तुझं दुःखी चेहरा पाहताना, माझं हृदय का फाटत नाही? 'ताता, ताता' असं गोड बोलत तू माझ्याकडे यायचास.
उपगुह्य कदा वक्ष्ये वत्सवत्सेति सौहृदात् । कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना
कधी मी, प्रेमाने, तुला मिठीत घेऊन 'माझ्या बाळा' असं म्हणेन? कुणाचे धुळीने माखलेले गुडघे आणि पिवळसर हात,
ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेष्यति । न वालं मम सम्भूतं मनो हृदयनन्दन
माझ्या वरच्या कपड्यावर आणि अंगावर मळ आणतील? माझ्या हृदयाचा आनंद, तुझ्यामुळे माझ्या अंगावर एकही केस निर्माण झाला नाही.
(मयासि पितृमान्पित्रा विक्रीतो येन वस्तुवत् ।) गतं राज्यमशेषं मे सबान्धवधनं महत् । (हीनदैवान्नृशंसेन दृष्टो मे तनयस्ततः ।) अहं महाहिदष्टस्य पुत्रस्याननपङ्कजम्
(तू माझा मुलगा असूनही, मी तुला वस्तूसारखा विकलं.) माझं राज्य, मोठं धन आणि नातेवाईक सर्व गेले. (दुःखद नशिबामुळे, मी माझ्या मुलाला अशा अवस्थेत पाहिलं.) आता मी माझ्या मुलाच्या कमळासारख्या चेहऱ्यावर मोठ्या सापाचा दंश पाहतो.