आजन्मतस्ततो यत्नं न कुर्यां स्त्रीवधे तव । चाण्डाल उवाच - स्वामिकार्यं विना दुष्ट किं कार्यं विद्यतेऽपरम्
मी जन्मापासूनच तुझ्या स्त्रीला मारण्याचा कधीही प्रयत्न केला नाही. चांडाळ म्हणाला — मालकाची आज्ञा सोडून दुसरे कोणते कर्तव्य असू शकते, दुष्ट राजा?
गृहीत्वा वेतनं मेऽद्य कस्मात्कार्यं विलुम्पसि । यः स्वामिवेतनं गृह्य स्वामिकार्यं विलुम्पति
आज मी तुझे वेतन घेतले आहे, तरी काम का टाळतोस? जो मालकाचे वेतन घेऊन त्याचे काम टाळतो—
नरकान्निष्कृतिस्तस्य नास्ति कल्पायुतैरपि । राजोवाच - चाण्डालनाथ मे देहि प्राप्यमन्यत्सुदारुणम्
त्याला हजारो कल्पांतही नरकातून सुटका मिळत नाही. राजा म्हणाला — चांडाळनाथा, मला दुसरे कोणतेही, अधिक भयंकर काम सांग.
स्वशत्रुं ब्रूहि तं क्षिप्रं घातयिष्याम्यसंशयम् । घातयित्वा तु तं शत्रुं तव दास्यामि मेदिनीम्
आपला शत्रू कोण आहे ते लवकर सांग, मी नक्कीच त्याला ठार मारीन. तुझा शत्रू मारल्यावर, तुला ही पृथ्वी देईन.
देव देवोरगैः सिद्धैर्गन्धर्वैरपि संयुतम् । देवेन्द्रमपि जेष्यामि निहत्य निशितैः शरैः
मी देव, नाग, सिद्ध, गंधर्व यांच्या सोबत असलेल्या देवेन्द्रालाही धारदार बाणांनी ठार मारून जिंकू शकतो.
एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । चाण्डालः कुपितः प्राह वेपमानं महीपतिम्
हरिश्चंद्र राजाचे हे शब्द ऐकून चांडाळ संतापला आणि थरथरणाऱ्या राजाला म्हणाला.
चाण्डाल उवाच - (नैतद्वाक्यं सुघटितं यद्वाक्यं दासकीर्तितम्) चाण्डालदासतां कृत्वा सुराणां भाषसे वचः । दास किं बहुना नूनं शृणु मे गदतो वचः
चांडाळ म्हणाला — (हे शब्द गुलामासारखे शोभत नाहीत.) चांडाळाचा दास होऊन देवांचे शब्द बोलतोस. दास, जास्त बोलण्यात अर्थ नाही, माझे बोलणे नीट ऐक.
निर्लज्ज तव चेदस्ति किञ्चित्पापभयं हृदि । किमर्थं दासतां यातश्चाण्डालस्य तु वेश्मनि
तुझ्या मनात जर थोडीशीही लाज किंवा पापभय असेल, तर चांडाळाच्या घरी दास्य पत्करायला का गेलास?
गृहाणैनं ततः खड्गमस्याश्छिन्धि शिरोऽम्बुजम् । एवमुक्त्वाथ चाण्डालो राज्ञे खड्गं न्यवेदयत्
हे शस्त्र घे आणि तिचे कमळासारखे डोके छाट. असे म्हणून चांडाळाने राजाला शस्त्र दिले.
हरिश्चन्द्रोपाख्याने राज्ञो हुताशनप्रवेशोद्योगवर्णनम् सूत उवाच - ततोऽथ भूपतिः प्राह राज्ञीं स्थित्वा ह्यधोमुखः । अत्रोपविश्यतां बाले पापस्य पुरतो मम
हरिश्चंद्राच्या कथेत — राजाने अग्निप्रवेशाचा निर्धार केला. सूत म्हणाला — मग राजा खाली मान घालून राणीला म्हणाला, 'माझ्या या पापी समोर बस, बाळ.'
शिरस्ते छेदयिष्यामि हन्तुं शक्नोति चेत्करः । एवमुक्त्वा समुद्यम्य खड्गं हन्तुं गतो नृपः
'माझ्या हातून शक्य झाले तर तुझे डोके छाटीन.' असे म्हणून राजाने शस्त्र उचलले आणि मारायला गेला.
न जानाति नृपः पत्नीं सा न जानाति भूपतिम् । अब्रवीद् भृशदुःखार्ता स्वमृत्युमभिकाङ्क्षति
राजाला आपली पत्नी ओळखली नाही, तिलाही राजा ओळखू आला नाही. ती फार दुःखाने व्याकुळ होऊन स्वतःच्या मृत्यूची इच्छा करू लागली.
स्त्र्युवाच - चाण्डाल शृणु मे वाक्यं किञ्चित्त्वं यदि मन्यसे । मृतस्तिष्ठति मे पुत्रो नातिदूरे बहिः पुरात्
स्त्री म्हणाली — चांडाळा, माझं बोलणं ऐक, तुला पटत असेल तर. माझा मुलगा मृत्यू पावला आहे, तो शहराच्या बाहेर फार दूर नाही.
तं दहामि हतं यावदानयित्वा तवान्तिकम् । तावत्प्रतीक्ष्यतां पश्चादसिना घातयस्व माम्
मी माझ्या मृत मुलाला तुझ्याकडे आणून त्याचा दाह करेन; तोपर्यंत थांब, नंतर तुझ्या तलवारीने मला मार.
तेनाथ बाढमित्युक्त्वा प्रेषिता बालकं प्रति । सा जगामातिदुःखार्ता विपलन्ती सुदारुणम्
त्याने 'ठीक आहे' असं सांगितलं आणि तिला मुलाकडे पाठवलं; ती फार दुःखी होऊन, जोरजोराने रडत तिथे गेली.
भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् । हा पुत्र हा वत्स शिशो इत्येवं वदती मुहुः
त्या राजाची पत्नी, आपल्या मुलाला सापाने दंश केलेला पाहून, पुन्हा पुन्हा 'हाय मुला! हाय बाळा! हाय शिशु!' असे म्हणत रडत होती.
कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा । श्मशानभूमिमागत्य बालं स्थाप्याविशद्भुवि
ती कृश, फिकट, मळलेली, केस धुळीने अस्ताव्यस्त झालेले — अशी श्मशानभूमीत आली आणि मुलाला जमिनीवर ठेवले.
(राजन्नद्य स्वबालं तं पश्यसीह महीतले । रममाणं स्वसखिभिर्दष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥) तस्या विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । शवसन्निधिमागत्य वस्त्रमस्याक्षिपत्तदा
(राजा, आज तू तुझ्या मुलाला इथे जमिनीवर, मित्रांसोबत खेळताना, वाईट सापाने दंश केलेला आणि मृत पाहतोस.) तिच्या विलापाचा आवाज ऐकून राजा शवाजवळ आला आणि त्या क्षणी तिचं वस्त्र काढलं.
तां तथा रुदतीं भार्यां नाभिजानाति भूमिपः । चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलाम्
राजा आपल्या पत्नीला अशा प्रकारे रडताना पाहून ओळखू शकला नाही — दीर्घ काळाच्या विरहाने ती अगदी परकी वाटत होती.
सापि तं चारुकेशान्तं पुरो दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपवरं शुष्कवृक्षत्वचोपमम्
तीसुद्धा, त्याला सुंदर केस आणि जटा असलेला समोर पाहून, राजाला ओळखू शकली नाही — तो जणू कोरड्या झाडाच्या सालीसारखा दिसत होता.
भूमौ निपतितं बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतमचिन्तयदसौ नृपः
राजाने जमिनीवर पडलेल्या, सापाच्या विषाने त्रस्त, राजघराण्याचे चिन्ह असलेल्या मुलाला पाहून विचार केला.
अस्य पूर्णेन्दुवद्वक्त्रं शुभमुन्नसमव्रणम् । दर्पणप्रतिमोत्तुङ्गकपोलयुगशोभितम्
त्याचं चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा, सुंदर, उठावदार आणि निर्दोष होता; त्याच्या गालांवर आरशासारखा तेज होता.
नीलान्केशान्कुञ्चिताग्रान् सान्द्रान्दीर्घांस्तरङ्गिणः । राजीवसदृशे नेत्रे ओष्ठौ बिम्बफलोपमौ
त्याचे केस काळे, टोकाला वळलेले, दाट आणि लांब, लाटांसारखे; डोळे कमळासारखे, ओठ बिंबाफळासारखे होते.
विशालवक्षा दीर्घाक्षो दीर्घबाहून्नतांसकः । विशालपादो गम्भीरःसूक्ष्माङ्गुल्यवनीधरः
त्याचा छाती रुंद, डोळे लांब, हात लांब, खांदे उंच, पाय मोठे, आवाज गंभीर, बोटं डोंगराच्या कड्यांसारखी सडपातळ होती.
मृणालपादो गम्भीरनाभिरुद्धतकन्धरः । अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः
त्याचे पाय कमळाच्या देठासारखे, नाभी खोल, मान उंच होती; अरे, किती दुर्दैव! कोणत्या राजघराण्यात हा मुलगा जन्मला असेल?
जातो नीतः कृतान्तेन कालपाशाद्दुरात्मना । सूत उवाच - एवं दृष्ट्वाथ तं बालं मातुरङ्के प्रसारितम्
जन्मला आणि मग मृत्यूच्या काळाच्या फासात अडकून नेला गेला. सूत म्हणतो — अशा प्रकारे, मुलाला आईच्या मांडीवर ठेवलेला पाहून—
स्मृतिमभ्यागतो राजा हाहेत्यश्रूण्यपातयत् । सोऽप्युवाच च वत्सो मे दशामेतामुपागतः
राजाला आठवण आली, 'हाय!' म्हणत त्याने अश्रू ढाळले; तो म्हणाला, 'माझा मुलगा अशी अवस्था गाठली आहे.'
नीतो यदि च घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् । विचारयित्वा राजासौ हरिश्चन्द्रस्तथा स्थितः
तो भयंकर मृत्यूने, आपल्या कर्माच्या अधीन, नेला गेला असेल; राजा हरिश्चंद्र विचार करून तसाच स्थिर राहिला.
ततो राज्ञी महादुःखावेशादिदमभाषत । राज्ञ्युवाच - हा वत्स कस्य पापस्य त्वपध्यानादिदं महत्
मग राणी, मोठ्या दुःखाने भरून, असे बोलली: राणी म्हणाली — 'हाय बाळा, कोणाच्या पापामुळे हे मोठं दुर्दैव—'
दुःखमापतितं घोरं तद्रूपं नोपलभ्यते । हा नाथ राजन् भवता मामपास्य सुदुःखिताम्
हे भयंकर दुःख आपल्यावर आलं? त्याचं कारण सापडत नाही. हाय स्वामी, हाय राजा, मला इतक्या दुःखात सोडून जाऊ नको.