कृत्वा गृहाश्रमं पुत्र सुखिनं कुरु मां शुक । आशा मे महती पुत्र पूरयस्व महामते
"गृहस्थ होऊन मला सुखी कर, शुका; माझी मोठी आशा पूर्ण कर, हे बुद्धिमान मुला."
तपस्तप्त्वा महाघोरं प्राप्तोऽसि त्वमयोनिजः । देवरूपी महाप्राज्ञ पाहि मां पितरं शुक
"तू कठोर तपस्या करून, मायेशिवाय जन्मला आहेस, देवतुल्य आणि ज्ञानी आहेस; आपल्या वडिलांचे रक्षण कर, शुका."
सूत उवाच इति वादिनमभ्याशे प्राप्तः प्राह शुकस्तदा । विरक्तः सोऽतिरक्तं तं साक्षात्पितरमात्मनः
सूत्यांनी सांगितले: असे व्यास बोलत असताना, तेव्हा शुक जवळ आला आणि उत्तर दिले; तो विरक्त असला तरी, वडिलांवर त्याचे अतिशय प्रेम होते.
शुक उवाच किं त्वं वदसि धर्मज्ञ वेदव्यास महामते । तत्त्वेन शाधि शिष्यं मां त्वदाज्ञां करवाण्यलम्
शुक म्हणाला: "हे धर्मज्ञ, वेदव्यास, हे बुद्धिमान, तुम्ही असे का बोलता? मला खरी शिकवण द्या; मी तुमचे आदेश पाळायला तयार आहे."
व्यास उवाच त्वदर्थे यत्तपस्तप्तं मया पुत्र शतं समाः । प्राप्तस्त्वं चातिदुःखेन शिवस्याराधनेन च
व्यास म्हणाले: मुला, तुझ्यासाठी मी शंभर वर्षे कठोर तप केलं; मोठ्या कष्टाने आणि शंकराची उपासना करूनच तू मला मिळालास.
ददामि तव वित्तं तु प्रार्थयित्वाथ भूपतिम् । सुखं भुंक्ष्व महाप्राज्ञ प्राप्य यौवनमुत्तमम्
मी राजाकडून मागून तुला धन देईन; तुझ्या तारुण्यात सुखाने जीवन जग, हे अत्यंत बुद्धिमान मुला.
शुक उवाच किं सुखं मानुषे लोके ब्रूहि तात निरामयम् । दुःखविद्धं सुखं प्राज्ञा न वदन्ति सुखं किल
शुक म्हणाला: या माणसांच्या जगात खरंच कुठलं सुख असतं जे दुःखरहित आहे? मला सांग बाबा. ज्यात दुःख मिसळलेलं आहे, त्याला शहाणे लोक कधीच सुख म्हणत नाहीत.
स्त्रियं कृत्वा महाभाग भवामि तद्वशानुगः । सुखं किं परतन्त्रस्य स्त्रीजितस्य विशेषतः
मी जर पत्नी घेतली, तर मी तिच्या इच्छेनुसार वागायला लागेन; दुसऱ्याच्या अधीन असण्यात, विशेषतः स्त्रीच्या वश झाल्यावर, कुठलं सुख असतं?
कदाचिदपि मुच्येत लोहकाष्ठादियन्त्रितः । पुत्रदारैर्निबद्धस्तु न विमुच्येत कर्हिचित्
लोखंड किंवा लाकडाच्या बेड्यांत बांधलेल्याला कधीतरी सुटका मिळू शकते; पण मुलं आणि पत्नी यांच्या बंधनात अडकलेल्याला कधीच सुटका होत नाही.
विण्मूत्रसम्भवो देहो नारीणां तन्मयस्तथा । कः प्रीतिं तत्र विप्रेन्द्र विबुधः कर्तुमिच्छति
हे शरीर मलमूत्रातून जन्मलेलं आहे, आणि स्त्रीचं शरीरही तसंच आहे; हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, अशा शरीरात कोण बुद्धिमान माणूस प्रेम करेल?
अयोनिजोऽहं विप्रर्षे योनौ मे कीदृशी मतिः । न वाञ्छाम्यहमग्रेऽपि योनावेव समुद्भवम्
मी गर्भातून जन्मलेलो नाही, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा; मग मला गर्भाशी काय लागण? पुढेही मला गर्भातून जन्म घ्यायची इच्छा नाही.
विट्सुखं किमु वाञ्छामि त्यक्त्वाऽऽत्मसुखमद्भुतम् । आत्मारामश्च भूयोऽपि न भवत्यतिलोलुपः
स्वतःच्या अद्भुत आनंदाचा त्याग करून मलमूत्राच्या सुखाची मी का इच्छा करावी? जो स्वतःच्या आनंदात रमतो, तो कधीच फार लोभी होत नाही.
प्रथमं पठिता वेदा मया विस्तारिताश्च ते । हिंसामयास्ते पतिताः कर्ममार्गप्रवर्तकाः
सर्वप्रथम मी वेद शिकले आणि तुला समजावून सांगितले; पण ते हिंसेने भरलेले आहेत आणि कर्माच्या मार्गाकडे नेतात.
बृहस्पतिर्गुरुः प्राप्तः सोऽपि मग्नो गृहार्णवे । अविद्याग्रस्तहृदयः कथं तारयितुं क्षमः
बृहस्पती गुरु मिळाले, पण तेही संसाराच्या समुद्रात बुडाले; त्यांच्या मनावर अज्ञानाचं आच्छादन आहे, मग ते दुसऱ्यांना कसे तारू शकतील?
रोगग्रस्तो यथा वैद्यः पररोगचिकित्सकः । तथा गुरुर्मुमुक्षोर्मे गृहस्थोऽयं विडम्बना
जसा एखादा आजारी वैद्य दुसऱ्यांचे रोग बघतो, तसाच संसारात अडकलेला गुरु मोक्षाची इच्छा असणाऱ्यांसाठी म्हणजे एक विसंगतीच आहे.
कृत्वा प्रणामं गुरवे त्वत्समीपमुपागतः । त्राहि मां तत्त्वबोधेन भीतं संसारसर्पतः
गुरूंना वंदन करून मी तुझ्याकडे आलो आहे; संसाररूपी सर्पामुळे घाबरलेल्या मला, तू सत्यज्ञानाने तार.
संसारेऽस्मिन्महाघोरे भ्रमणं नभचक्रवत् । न च विश्रमणं क्यापि सूर्यस्येव दिवानिशि
या भयंकर संसारात भटकंती म्हणजे आकाशात सूर्य फिरतो तशीच आहे; दिवसभर आणि रात्रीही जसा सूर्याला विश्रांती नाही, तशीच इथेही कुठेच विश्रांती नाही.
किं सुखं तात संसारे निजतत्त्वविचारणात् । मूढानां सुखबुद्धिस्तु विट्सु कीटसुखं यथा
स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा शोध घेण्याशिवाय संसारात कुठलं सुख आहे, बाबा? मूर्खांचं सुख म्हणजे जसं घाणीत किड्यांना आनंद वाटतो, तसंच आहे.
अधीत्य वेदशास्त्राणि संसारे रागिणश्च ये । तेभ्यः परो न मूर्खोऽस्ति सधर्मा श्वाश्वसूकरैः
वेद आणि शास्त्रं शिकूनही जे लोक संसारात आसक्त राहतात, ते मूर्खांपेक्षा काहीही श्रेष्ठ नाहीत; ते म्हणजे कुत्रे, गाढव आणि डुकरांसारखेच आहेत.
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य वेदशास्त्राण्यधीत्य च । बध्यते यदि संसारे को विमुच्येत मानवः
दुर्मिळ माणूस जन्म मिळवून, वेदशास्त्र शिकूनही जो संसारात अडकतो, त्याला माणसांतून कोण सोडवू शकतो?
नातः परतरं लोके क्वचिदाश्चर्यमद्भुतम् । पुत्रदारगृहासक्तः पण्डितः परिगीयते
या जगात याहून मोठं आश्चर्य किंवा अद्भुत काहीच नाही—मुलं, पत्नी आणि घर यांच्यात आसक्त असणाऱ्याला लोक पंडित म्हणतात.
न बाध्यते यः संसारे नरो मायागुणैस्त्रिभिः । स विद्वान्स च मेधावी शास्त्रपारं गतो हि सः
जो माणूस संसारात मायेच्या तीन गुणांनी त्रस्त होत नाही, तोच खरा विद्वान, तोच बुद्धिमान, आणि तोच शास्त्रांचा खरा पारंगत आहे.
किं वृथाध्ययनेनात्र दृढबन्धकरेण च । पठितव्यं तदेवाशु मोचयेद्भवबन्धनात्
इथे निरर्थक वाचन करून काय उपयोग? जे वाचन केल्याने जन्ममरणाच्या बंधनांतून मुक्ती मिळते, तेच लवकर वाचावे.
गह्णाति पुरुषं यस्माद्गृहं तेन प्रकीर्तितम् । क्व सुखं बन्धनागारे तेन भीतोऽस्म्यहं पितः
माणसाला ज्या गोष्टीने बांधून ठेवले जाते, त्याला घर म्हणतात. बंधनाच्या कारागृहात सुख कुठे असणार? म्हणूनच बाबा, मला भीती वाटते.
येऽबुधा मन्दमतयो विधिना मुषिताश्च ये । ते प्राप्य मानुषं जन्म पुनर्बन्धं विशन्त्युत
जे अज्ञानी, मंदबुद्धी आणि नशीबाने फसलेले असतात, ते मानवजन्म मिळवूनही पुन्हा बंधनात अडकतात.
व्यास उवाच न गृहं बन्धनागारं बन्धने न च कारणम् । मनसा यो विनिर्मुक्तो गृहस्थोऽपि विमुच्यते
व्यासी म्हणाले — घर हे बंधनाचे ठिकाण नाही, आणि ते बंधनाचे कारणही नाही. ज्याचे मन मोकळे आहे, तो गृहस्थ असूनही मुक्त होतो.
न्यायागतधनः कुर्वन्वेदोक्तं विधिवत्क्रमात् । गृहस्थोऽपि विमुच्येत श्राद्धकृत्सत्यवाक् शुचिः
जो गृहस्थ योग्य मार्गाने संपत्ती मिळवतो, वेदांप्रमाणे कृत्ये करतो, श्राद्ध करतो, सत्य बोलतो आणि स्वच्छ राहतो, तोही मुक्त होऊ शकतो.
ब्रह्मचारी यतिश्चैव वानप्रस्थो व्रतस्थितः । गृहस्थं समुपासन्ते मध्याह्नातिक्रमे सदा
ब्रह्मचारी, संन्यासी, वनात राहणारे आणि व्रत धारण करणारे नेहमी दुपार निघून गेल्यावर गृहस्थाकडे येतात.
श्रद्धया चान्नदानेन वाचा सूनृतया तथा । उपकुर्वन्ति धर्मस्था गृहाश्रमनिवासिनः
धर्मात स्थित असणारे लोक श्रद्धेने, अन्नदानाने, गोड बोलून आणि उदारपणे गृहस्थांना मदत करतात.
गृहाश्रमात्परो धर्मो न दृष्टो न च वै श्रुतः । वसिष्ठादिभिराचार्यैर्ज्ञानिभिः समुपाश्रितः
गृहस्थाश्रमापेक्षा श्रेष्ठ असा धर्म कुठेही दिसत नाही किंवा ऐकिवातही नाही. वसिष्ठांसारख्या ज्ञानी आचार्यांनीही तोच स्वीकारला आहे.