दृष्ट्वा मृतं निजं पुत्रं भृशं शोकेन पीडिता । यूथभ्रष्टा कुरङ्गीव विवत्सा सौरभी यथा
आपला मुलगा मेला आहे हे पाहून, ती फारच दुःखाने भरून गेली, जणू कळपापासून वेगळी पडलेली हरिणी किंवा वासराविना राहिलेली गाय.
वाराणस्या बहिर्गत्वा क्षणाद् दृष्ट्वा निजं सुतम् । शयानं रङ्कवद्भूमौ काष्ठदर्भतृणोपरि
वाराणसीच्या बाहेर जाऊन, तिने आपल्या मुलाला जमिनीवर, लाकूड, गवत आणि काड्यांवर पडलेला, गरीबासारखा पाहिला.
विललापातिदुःखार्ता शब्दं कृत्वा सुनिष्ठुरम् । एहि मे सम्मुखं कस्माद्रोषितोऽसि वदाधुना
ती प्रचंड दुःखाने व्याकुळ होऊन कडक आवाजात रडू लागली, "माझ्यासमोर ये, का रागावला आहेस? आता तरी काही बोल."
आयास्यभिमुखो नित्यमम्बेत्युक्त्वा पुनः पुनः । गत्वा स्खलत्पदा तस्य पपातोपरि मूर्छिता
पुन्हा पुन्हा "आई, माझ्याकडे ये" असे म्हणत, ती तिथे गेली आणि पाय घसरून आपल्या मुलावर पडली, शुद्ध हरपली.
पुनः सा चेतनां प्राप्य दोर्भ्यामालिङ्ग्य बालकम् । तन्मुखे वदनं न्यस्य रुरोदार्तस्वनैस्तदा
शुद्धीवर येताच, तिने दोन्ही हातांनी मुलाला मिठी मारली, त्याच्या चेहऱ्यावर आपला चेहरा ठेवून ती हंबरडा फोडून रडली.
कराभ्यां ताडनं चक्रे मस्तकस्योदरस्य च । हा बाल हा शिशो वत्स हा कुमारक सुन्दर
तिने हातांनी त्याच्या डोक्याला आणि पोटाला मारले, आणि म्हणू लागली, "अरे बाळा, अरे लेकरा, अरे गोड मुला, अरे सुंदर बाळा!"
हा राजन् क्व गतोऽसि त्वं पश्येमं बालकं निजम् । प्राणेभ्योऽपि गरीयांसं भूतले पतितं मृतम्
"अरे राजन, तू कुठे गेलास? आपला हा मुलगा पाहा, जो प्राणाहूनही अधिक प्रिय होता, तो आता जमिनीवर पडून मेला आहे."
तथापश्यन्मुखं तस्य भूयो जीवितशङ्कया । निर्जीववदनं ज्ञात्वा मूर्छिता निपपात ह
तिच्या मनात पुन्हा जिवंत होईल अशी आशा ठेवून ती त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहत राहिली. पण चेहरा निर्जीव आहे हे कळताच, ती बेशुद्ध होऊन खाली पडली.
हस्तेन वदनं गृह्य पुनरेवमभाषत । शयनं त्यज हे बाल शीघ्रं जागृहि भीषणम्
तीने आपल्या हाताने त्याचं तोंड धरलं आणि पुन्हा म्हणाली, "बाळा, झोप सोड, लवकर उठ, फार भयंकर आहे हे."
निशार्धं वर्धते चेदं शिवाशतनिनादितम् । भूतप्रेतपिशाचादिडाकिनीयूथनादितम्
रात्रीचं अर्धं गेलं आहे, सगळीकडे कोल्ह्यांचे आवाज घुमत आहेत, आणि भुते, प्रेतं, पिशाच्चं, डाकिनींचे टोळके ओरडत आहेत.
मित्राणि ते गतान्यस्तात्त्वमेकस्तु कुतः स्थितः । सूत उवाच - एवमुक्त्वा पुनस्तन्वी करुणं प्ररुरोद ह
तुझे सगळे मित्र निघून गेले, फक्त तूच इथे का थांबलास? सूत म्हणतो—असं म्हणून ती कृश स्त्री हळहळून रडू लागली.
हा शिशो बाल हा वत्स रोहिताख्य कुमारक । रे पुत्र प्रतिशब्दं मे कस्मात्त्वं न प्रयच्छसि
हाय माझ्या बाळा! हाय माझ्या मुला! हाय रोहित नावाच्या माझ्या लेका! अरे, मी हाक मारतेय तरी तू मला उत्तर का देत नाहीस?
तवाहं जननी वत्स किं न जानासि पश्य माम् । देशत्यागाद्राज्यनाशात्पुत्र भर्त्रा स्वविक्रयात्
मी तुझी आई आहे, मुला—ओळखत नाहीस का मला? पाहा, मी देशहीन, राज्यहीन, नवऱ्याने विकलेली आहे.
यद्दासीत्वाच्च जीवामि त्वां दृष्ट्वा पुत्र केवलम् । ते जन्मसमये विप्रैरादिष्टं यत्त्वनागतम्
आता मी दासी म्हणून जगतेय, फक्त तुला पाहूनच माझा श्वास चालतो. तुझ्या जन्मावेळी ब्राह्मणांनी जी भविष्यवाणी केली, ती अजून खरी ठरली नाही.
दीर्घायुः पृथिवीराजः पुत्रपौत्रसमन्वितः । शौर्यदानरतिः सत्त्वो गुरुदेवद्विजार्चकः
तू दीर्घायुषी, पृथ्वीचा राजा, मुलाबाळांनी वेढलेला, शौर्य आणि दानात रमणारा, सद्गुणी, गुरु, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करणारा होशील असं सांगितलं होतं.
मातापित्रोस्तु प्रियकृत्सत्यवादी जितेन्द्रियः । इत्यादि सकलं जातमसत्यमधुना सुत
तू आईवडिलांना प्रिय, सत्य बोलणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा—अशी सगळी भविष्यवाणी झाली होती, पण आता काहीच खरं ठरलं नाही, मुला.
चक्रमत्स्यावातपत्रश्रीवत्सस्वस्तिकध्वजाः । तव पाणितले पुत्र कलशश्चामरं तथा
चक्र, मासा, छत्री, श्रीवत्स, स्वस्तिक, ध्वज, तुझ्या हातावर कलश आणि चामर—हे सगळे राजचिन्ह तुझ्या हातावर दिसले होते, मुला.
लक्षणानि तथान्यानि त्वद्धस्ते यानि सन्ति च । तानि सर्वाणि मोघानि सञ्जातान्यधुना सुत
तुझ्या हातावर जी इतर शुभ चिन्हं होती, ती सगळी आता व्यर्थ ठरली आहेत, मुला.
हा राजन्पृथिवीनाथ क्व ते राज्यं क्व मन्त्रिणः । क्व ते सिंहासनं छत्रं क्व ते खड्गः क्व तद्धनम्
हाय राजा, पृथ्वीचे स्वामी! तुझे राज्य कुठे गेले? तुझे मंत्री कुठे आहेत? तुझे सिंहासन, छत्र, तलवार आणि ते धन कुठे आहे?
क्व सायोध्या क्व हर्म्याणि क्व गजाश्वरथप्रजाः । सर्वमेतत्तथा पुत्र मां त्यक्त्वा क्व गतोऽसि रे
ती अयोध्या कुठे आहे? ते महाल कुठे आहेत? ते हत्ती, घोडे, रथ आणि प्रजा कुठे आहेत? हे सगळं सोडून तू कुठे गेलास, मुला?
हा कान्त हा नृपागच्छ पश्येमं स्वसुतं प्रियम् । येन ते रिङ्गता वक्षः कुंकुमेनावलेपितम्
हाय प्रिय, हाय राजा, ये आणि तुझ्या लाडक्या मुलाला पाहा, ज्याच्या छातीला तू कुंकवाने माखलेलं मिठी मारली होतीस.
स्वशरीररजःपङ्कैर्विशालं मलिनीकृतम् । येन ते बालभावेन मृगनाभिविलेपितः
आता त्याचं मोठं शरीर स्वतःच्या अंगाच्या मातीने आणि घाणाने माखलं आहे, आणि लहानपणी त्याला कस्तुरी लावली जायची.
भ्रंशितो भालतिलकस्तवाङ्कस्थेन भूपते । यस्य वक्त्रं मृदा लिप्तं स्नेहाद्वै चुम्बितं मया
राजा, त्याच्या कपाळावरचं टिळक तुझ्या मांडीवर झोपल्यामुळे गळून पडलं, त्याचं तोंड मातीने माखलेलं असताना मी प्रेमाने त्याला चुंबन दिलं होतं.
तन्मुखं मक्षिकालिङ्ग्यं पश्ये कीटैर्विदूषितम् । हा राजन् पश्य तं पुत्रं भुविस्थं रङ्कवन्मृतम्
आता त्याचं तोंड माशा आणि मधमाशांनी वेढलेलं आहे, किड्यांनी खराब केलं आहे. हाय राजा, पाहा तुझा मुलगा जमिनीवर गरीबासारखा मेला आहे.
हा देव किं मया कृत्यं कृतं पूर्वभवान्तरे । तस्य कर्मफलस्येह न पारमुपलक्षये
हाय देव, मी पूर्वजन्मी काय पाप केलं होतं? त्या कर्माच्या फळाचा शेवट इथे मला दिसतच नाही.
हा पुत्र हा शिशो वत्स का कुमारक सुन्दर । एवं तस्या विलापं ते श्रुत्वा नगरपालकाः
हाय मुला! हाय बाळा! हाय गोड, सुंदर मुला! असं तिचं विलाप ऐकून नगररक्षक...
जागृतास्त्वरितास्तस्याः पार्श्वमीयुः सुविस्मिताः । जना ऊचुः - का त्वं बालस्य कस्यायं पतिस्ते कुत्र तिष्ठति
जागे होताच, ते सर्वजण आश्चर्यचकित होऊन तिच्या जवळ धावून गेले. लोक म्हणाले, "तू कोण आहेस? हा मुलगा तुझा का? तुझा नवरा कोण? तो कुठे राहतो?"
एकैव निर्भया रात्रौ कस्मात्त्वमिह रोदिषि । एवमुक्ताथ सा तन्वी न किञ्चिद्वाक्यमब्रवीत्
"तू एकटी, निर्भयपणे, रात्री इथे का रडतेस?" असं विचारल्यावर ती कृश स्त्री काहीच बोलली नाही.
भूयोऽपि पृष्टा सा तूष्णीं स्तब्धीभूता बभूव ह । विललापातिदुःखार्ता शोकाश्रुप्लुतलोचना
पुन्हा विचारलं तरी ती गप्पच राहिली, एकदम स्तब्ध झाली. ती फार दुःखी होती, तिच्या डोळ्यात शोकाने अश्रू भरले होते आणि ती रडतच राहिली.
अथ ते शङ्कितास्तस्यां रोमाञ्चिततनूरुहाः । संत्रस्ताः प्राहुरन्योन्यमुद्धृतायुधपाणयः
मग तिच्यावर शंका येऊन, सर्वांच्या अंगावर काटा आला. ते घाबरले आणि हातात शस्त्र घेऊन एकमेकांशी कुजबुज करू लागले.