नरके पच्यते सोऽथ महारौरवपूर्वके । उषित्वा नरके कल्पं ततोऽसौ कुक्कुटो भवेत्
तो नरकात प्रथम महारौरव या नरकात शिजवला जातो. तिथे एक कल्प राहून झाल्यावर तो कोंबडा होतो.
किमनेनाथवा कार्यं धर्मसंकीर्तनेन मे । यस्तु पापरतो मूर्खः क्रूरो नीचोऽनृतः शठः
माझ्यासाठी धर्माची आठवण करून काय उपयोग? जो माणूस पापात गुंतलेला, मूर्ख, क्रूर, नीच, खोटारडा आणि कपटी आहे—
तद्वाक्यं निष्फलं तस्मिन्भवेद् बीजमिवोषरे । एहि ते विद्यते किञ्चित्परलोकभयं यदि
त्याची वचने निष्फळ असतात, जणू काही वाळवंटात टाकलेले बीज. चल, तुझ्या मनात परलोकाची भीती जर असेल तर.
एवमुक्ताथ सा विप्रं वेपमानाब्रवीद्वचः । कारुण्यं कुरु मे नाथ प्रसीद सुमुखो भव
अशी वाणी ऐकून, ती थरथरत त्या ब्राह्मणाला म्हणाली, "माझ्यावर दया करा, स्वामी, कृपा करा आणि माझ्याशी सौम्य वागा."
प्रस्थापय मुहूर्तं मां यावद् द्रक्ष्यामि बालकम् । एवमुक्त्वाथ सा मूर्ध्ना निपत्य द्विजपादयोः
"मला थोडा वेळ जाऊ द्या, मी माझ्या मुलाला पाहून येते." असे म्हणत ती ब्राह्मणाच्या पायांवर डोके ठेवून पडली.
रुरोद करुणं बाला पुत्रशोकेन पीडिता । अथाह कुपितो विप्रः क्रोधसंरक्तलोचनः
पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन ती मुलगी हृदयद्रावक रडू लागली. तेव्हा ब्राह्मण रागाने डोळे लाल करून बोलला.
विप्र उवाच - किं ते पुत्रेण मे कार्यं गृहकर्म कुरुष्व मे । किं न जानासि मे क्रोधं कशाघातफलप्रदम्
ब्राह्मण म्हणाला: "माझा तुझ्या मुलाशी काय संबंध? माझे घरकाम कर. माझा राग म्हणजे चाबकाच्या फटक्यासारखा परिणाम करतो, हे तुला माहीत नाही का?"
एवमुक्ता स्थिता धैर्याद् गृहकर्म चकार ह । अर्धरात्रो गतस्तस्याः पादाभ्यङ्गादिकर्मणा
अशी आज्ञा ऐकून, ती धीराने उभी राहिली आणि घरकाम करू लागली. मध्यरात्री, पाय दाबणे आणि इतर कामे करून झाल्यावर,
ब्राह्मणेनाथ सा प्रोक्ता पुत्रपार्श्वं व्रजाधुना । तस्य दाहादिकं कृत्वा पुनरागच्छ सत्वरम्
ब्राह्मणाने तिला सांगितले, "आता आपल्या मुलाजवळ जा. त्याचे दहन वगैरे विधी करून लगेच परत ये."
न लुप्येत यथा प्रातर्गृहकर्म ममेति च । ततस्त्वेकाकिनी रात्रौ विलपन्ती जगाम ह
"माझे सकाळचे घरकाम चुकवू नकोस." मग ती एकटीच रात्री, रडत रडत निघाली.
दृष्ट्वा मृतं निजं पुत्रं भृशं शोकेन पीडिता । यूथभ्रष्टा कुरङ्गीव विवत्सा सौरभी यथा
आपला मुलगा मेला आहे हे पाहून, ती फारच दुःखाने भरून गेली, जणू कळपापासून वेगळी पडलेली हरिणी किंवा वासराविना राहिलेली गाय.
वाराणस्या बहिर्गत्वा क्षणाद् दृष्ट्वा निजं सुतम् । शयानं रङ्कवद्भूमौ काष्ठदर्भतृणोपरि
वाराणसीच्या बाहेर जाऊन, तिने आपल्या मुलाला जमिनीवर, लाकूड, गवत आणि काड्यांवर पडलेला, गरीबासारखा पाहिला.
विललापातिदुःखार्ता शब्दं कृत्वा सुनिष्ठुरम् । एहि मे सम्मुखं कस्माद्रोषितोऽसि वदाधुना
ती प्रचंड दुःखाने व्याकुळ होऊन कडक आवाजात रडू लागली, "माझ्यासमोर ये, का रागावला आहेस? आता तरी काही बोल."
आयास्यभिमुखो नित्यमम्बेत्युक्त्वा पुनः पुनः । गत्वा स्खलत्पदा तस्य पपातोपरि मूर्छिता
पुन्हा पुन्हा "आई, माझ्याकडे ये" असे म्हणत, ती तिथे गेली आणि पाय घसरून आपल्या मुलावर पडली, शुद्ध हरपली.
पुनः सा चेतनां प्राप्य दोर्भ्यामालिङ्ग्य बालकम् । तन्मुखे वदनं न्यस्य रुरोदार्तस्वनैस्तदा
शुद्धीवर येताच, तिने दोन्ही हातांनी मुलाला मिठी मारली, त्याच्या चेहऱ्यावर आपला चेहरा ठेवून ती हंबरडा फोडून रडली.
कराभ्यां ताडनं चक्रे मस्तकस्योदरस्य च । हा बाल हा शिशो वत्स हा कुमारक सुन्दर
तिने हातांनी त्याच्या डोक्याला आणि पोटाला मारले, आणि म्हणू लागली, "अरे बाळा, अरे लेकरा, अरे गोड मुला, अरे सुंदर बाळा!"
हा राजन् क्व गतोऽसि त्वं पश्येमं बालकं निजम् । प्राणेभ्योऽपि गरीयांसं भूतले पतितं मृतम्
"अरे राजन, तू कुठे गेलास? आपला हा मुलगा पाहा, जो प्राणाहूनही अधिक प्रिय होता, तो आता जमिनीवर पडून मेला आहे."
तथापश्यन्मुखं तस्य भूयो जीवितशङ्कया । निर्जीववदनं ज्ञात्वा मूर्छिता निपपात ह
तिच्या मनात पुन्हा जिवंत होईल अशी आशा ठेवून ती त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहत राहिली. पण चेहरा निर्जीव आहे हे कळताच, ती बेशुद्ध होऊन खाली पडली.
हस्तेन वदनं गृह्य पुनरेवमभाषत । शयनं त्यज हे बाल शीघ्रं जागृहि भीषणम्
तीने आपल्या हाताने त्याचं तोंड धरलं आणि पुन्हा म्हणाली, "बाळा, झोप सोड, लवकर उठ, फार भयंकर आहे हे."
निशार्धं वर्धते चेदं शिवाशतनिनादितम् । भूतप्रेतपिशाचादिडाकिनीयूथनादितम्
रात्रीचं अर्धं गेलं आहे, सगळीकडे कोल्ह्यांचे आवाज घुमत आहेत, आणि भुते, प्रेतं, पिशाच्चं, डाकिनींचे टोळके ओरडत आहेत.
मित्राणि ते गतान्यस्तात्त्वमेकस्तु कुतः स्थितः । सूत उवाच - एवमुक्त्वा पुनस्तन्वी करुणं प्ररुरोद ह
तुझे सगळे मित्र निघून गेले, फक्त तूच इथे का थांबलास? सूत म्हणतो—असं म्हणून ती कृश स्त्री हळहळून रडू लागली.
हा शिशो बाल हा वत्स रोहिताख्य कुमारक । रे पुत्र प्रतिशब्दं मे कस्मात्त्वं न प्रयच्छसि
हाय माझ्या बाळा! हाय माझ्या मुला! हाय रोहित नावाच्या माझ्या लेका! अरे, मी हाक मारतेय तरी तू मला उत्तर का देत नाहीस?
तवाहं जननी वत्स किं न जानासि पश्य माम् । देशत्यागाद्राज्यनाशात्पुत्र भर्त्रा स्वविक्रयात्
मी तुझी आई आहे, मुला—ओळखत नाहीस का मला? पाहा, मी देशहीन, राज्यहीन, नवऱ्याने विकलेली आहे.
यद्दासीत्वाच्च जीवामि त्वां दृष्ट्वा पुत्र केवलम् । ते जन्मसमये विप्रैरादिष्टं यत्त्वनागतम्
आता मी दासी म्हणून जगतेय, फक्त तुला पाहूनच माझा श्वास चालतो. तुझ्या जन्मावेळी ब्राह्मणांनी जी भविष्यवाणी केली, ती अजून खरी ठरली नाही.
दीर्घायुः पृथिवीराजः पुत्रपौत्रसमन्वितः । शौर्यदानरतिः सत्त्वो गुरुदेवद्विजार्चकः
तू दीर्घायुषी, पृथ्वीचा राजा, मुलाबाळांनी वेढलेला, शौर्य आणि दानात रमणारा, सद्गुणी, गुरु, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करणारा होशील असं सांगितलं होतं.
मातापित्रोस्तु प्रियकृत्सत्यवादी जितेन्द्रियः । इत्यादि सकलं जातमसत्यमधुना सुत
तू आईवडिलांना प्रिय, सत्य बोलणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा—अशी सगळी भविष्यवाणी झाली होती, पण आता काहीच खरं ठरलं नाही, मुला.
चक्रमत्स्यावातपत्रश्रीवत्सस्वस्तिकध्वजाः । तव पाणितले पुत्र कलशश्चामरं तथा
चक्र, मासा, छत्री, श्रीवत्स, स्वस्तिक, ध्वज, तुझ्या हातावर कलश आणि चामर—हे सगळे राजचिन्ह तुझ्या हातावर दिसले होते, मुला.
लक्षणानि तथान्यानि त्वद्धस्ते यानि सन्ति च । तानि सर्वाणि मोघानि सञ्जातान्यधुना सुत
तुझ्या हातावर जी इतर शुभ चिन्हं होती, ती सगळी आता व्यर्थ ठरली आहेत, मुला.
हा राजन्पृथिवीनाथ क्व ते राज्यं क्व मन्त्रिणः । क्व ते सिंहासनं छत्रं क्व ते खड्गः क्व तद्धनम्
हाय राजा, पृथ्वीचे स्वामी! तुझे राज्य कुठे गेले? तुझे मंत्री कुठे आहेत? तुझे सिंहासन, छत्र, तलवार आणि ते धन कुठे आहे?
क्व सायोध्या क्व हर्म्याणि क्व गजाश्वरथप्रजाः । सर्वमेतत्तथा पुत्र मां त्यक्त्वा क्व गतोऽसि रे
ती अयोध्या कुठे आहे? ते महाल कुठे आहेत? ते हत्ती, घोडे, रथ आणि प्रजा कुठे आहेत? हे सगळं सोडून तू कुठे गेलास, मुला?