चाण्डालाज्ञया हरिश्चन्द्रस्य खड्गग्रहणवर्णनम् सूत उवाच - एकदा तु गतो रन्तुं बालकैः सहितो बहिः । वाराणस्या नातिदूरे रोहिताख्यः कुमारकः
चांडाळाच्या आज्ञेने हरिश्चंद्राने तलवार उचलली. एकदा रोहित नावाचा कुमार आपल्या मित्रांसोबत वाराणसीच्या थोड्याच अंतरावर खेळायला गेला.
क्रीडां कृत्वा ततो दर्भान् ग्रहीतुमुपचक्रमे । कोमलानल्पमूलांश्च साग्राञ्छक्त्यनुसारतः
खेळून झाल्यावर त्याने दर्भ गोळा करायला सुरुवात केली, जेवढे त्याच्या ताकदीने शक्य होते तितके कोवळे आणि लहान मुळांचे दर्भ तो उचलू लागला.
आर्यप्रीत्यर्थमित्युक्त्वा हस्तयुग्मेन यत्नतः । सलक्षणाश्च समिधो बर्हिरिध्मं सलक्षणम्
‘सज्जनांचा सन्मान व्हावा’ म्हणून त्याने दोन्ही हातांनी काळजीपूर्वक योग्य समिधा, कुश आणि ठरलेले इंधन उचलले.
पलाशकाष्ठान्यादाय त्वग्निहोमार्थमादरात् । मस्तके भारकं कृत्वा खिद्यमानः पदे पदे
तो अग्निहोमासाठी आदराने पलाशाची लाकडे गोळा करू लागला, आणि ती डोक्यावर घेऊन प्रत्येक पावलाला दमून चालू लागला.
उदकस्थानमासाद्य तदा बालस्तृषान्वितः । भुवि भारं विनिक्षिप्य जलस्थाने तदा शिशुः
पाण्याजवळ पोहोचल्यावर, तहानलेला तो मुलगा आपला ओझे तिथे खाली ठेवून बसला.
कामतः सलिलं पीत्वा विश्रम्य च मुहूर्तकम् । वल्मीकोपरि विन्यस्तभारो हर्तुं प्रचक्रमे
हवे तेवढे पाणी प्यायले, थोडा वेळ विसावला, आणि मग ओझे वाळवीच्या घरावर ठेवून पुन्हा उचलायला तयार झाला.
विश्वामित्राज्ञया तावत्कृष्णसर्पो भयावहः । महाविषो महाघोरो वल्मीकान्निर्गतस्तदा
तेव्हा विश्वामित्रांच्या आज्ञेने, काळा, भयंकर, विषारी असा एक सर्प त्या वाळवीच्या घरातून बाहेर आला.
तेनासौ बालको दष्टस्तदैव च पपात ह । रोहिताख्यं मृतं दृष्ट्वा ययुर्बाला द्विजालयम्
त्या सर्पाने त्या मुलाला दंश केला आणि तो तिथेच कोसळला; रोहित मेला हे पाहून बाकीची मुले ब्राह्मणाच्या घरी धावली.
त्वरिता भयसंविग्नाः प्रोचुस्तन्मातुरग्रतः । हे विप्रदासि ते पुत्रः क्रीडां कर्तुं बहिर्गतः
घाबरून आणि घाईघाईने त्यांनी त्याच्या आईसमोर सांगितले, 'ब्राह्मण स्त्री, तुझा मुलगा खेळायला बाहेर गेला होता.'
अस्माभिः सहितस्तत्र सर्पदष्टो मृतस्ततः । इति सा तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातोपमं तदा
'तो आमच्यासोबतच होता, पण सर्पदंशाने मरण पावला.' हे ऐकून ती जणू काही वज्राघात झाल्यासारखी झाली.
पपात मूर्च्छिता भूमौ छिन्नेव कदली यथा । अथ तां ब्राह्मणो रुष्टः पानीयेनाभ्यषिञ्चत
ती बेशुद्ध होऊन केळीच्या झाडासारखी खाली पडली; मग रागावलेल्या ब्राह्मणाने तिच्या अंगावर पाणी शिंपडले.
मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्ता ब्राह्मणस्तामथाब्रवीत् । ब्राह्मण उवाच - अलक्ष्मीकारकं निन्द्यं जानती त्वं निशामुखे
थोड्या वेळाने तिला शुद्ध आली, तेव्हा ब्राह्मण म्हणाला, 'रात्री रडणे हे अशुभ आणि निंदनीय आहे, हे तुला माहीत आहे.'
रोदनं कुरुषे दुष्टे लज्जा ते हृदये न किम् । ब्राह्मणेनैवमुक्ता सा न किञ्चिद्वाक्यमब्रवीत्
‘दुष्ट स्त्री, तू का रडतेस? तुला लाज वाटत नाही का?’ असे ब्राह्मणाने म्हटल्यावर तिने काहीच उत्तर दिले नाही.
रुरोद करुणं दीना पुत्रशोकेन पीडिता । अश्रुपूर्णमुखी दीना धूसरा मुक्तमूर्धजा
पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन ती हंबरडा फोडून रडू लागली, तिचे तोंड अश्रूंनी भरले, ती दीन झाली, केस विस्कटले आणि धुळीने माखले.
अथ तां कुपितो विप्रो राजपत्नीमभाषत । धिक्त्वां दुष्टे क्रयं गृह्य मम कार्यं विलुम्पसि
मग रागावलेल्या ब्राह्मणाने राणीला सुनावले, 'दुष्ट स्त्री, तुला पैसे दिले आणि तू माझे काम करत नाहीस, लाज वाटावी तुला!'
अशक्ता चेत्कथं तर्हि गृहीतं मम तद्धनम् । एवं निर्भर्त्सिता तेन क्रूरवाक्यैः पुनः पुनः
‘तुझ्यात ताकद नसेल तर माझे पैसे का घेतलेस?’ अशा कठोर शब्दांनी तो तिला पुन्हा पुन्हा झिडकारू लागला.
रुदिता कारणं प्राह विप्रं गद्गदया गिरा । स्वामिन् मम सुतो बालः सर्पदष्टो मृतो बहिः
ती रडता रडता गदगदत्या आवाजात म्हणाली, 'स्वामी, माझा लहान मुलगा सर्पदंशाने बाहेर मरण पावला.'
अनुज्ञां मे प्रयच्छस्व द्रष्टुं यास्यामि बालकम् । दुर्लभं दर्शनं तेन सञ्जातं मम सुव्रत
'मला त्या मुलाला पाहायला जाऊ द्या, कृपा करून परवानगी द्या; त्याचे दर्शन मला आता दुर्लभ झाले आहे, हे सज्जन!'
इत्युक्त्वा करुणं बाला पुनरेव रुरोद ह । पुनस्तां कुपितो विप्रो राजपत्नीमभाषत
असे म्हणत ती दु:खी स्त्री पुन्हा रडू लागली; तेव्हा पुन्हा रागावलेल्या ब्राह्मणाने राणीला सुनावले.
ब्राह्मण उवाच - शठे दुष्टसमाचारे किं न जानासि पातकम् । यः स्वामिवेतनं गृह्य तस्य कार्यं विलुम्पति
ब्राह्मण म्हणाला, 'फसवी, दुष्ट वागणुकीची स्त्री, तुला पाप माहीत नाही का? जो मालकाचे वेतन घेऊन त्याचे काम करत नाही—'
नरके पच्यते सोऽथ महारौरवपूर्वके । उषित्वा नरके कल्पं ततोऽसौ कुक्कुटो भवेत्
तो नरकात प्रथम महारौरव या नरकात शिजवला जातो. तिथे एक कल्प राहून झाल्यावर तो कोंबडा होतो.
किमनेनाथवा कार्यं धर्मसंकीर्तनेन मे । यस्तु पापरतो मूर्खः क्रूरो नीचोऽनृतः शठः
माझ्यासाठी धर्माची आठवण करून काय उपयोग? जो माणूस पापात गुंतलेला, मूर्ख, क्रूर, नीच, खोटारडा आणि कपटी आहे—
तद्वाक्यं निष्फलं तस्मिन्भवेद् बीजमिवोषरे । एहि ते विद्यते किञ्चित्परलोकभयं यदि
त्याची वचने निष्फळ असतात, जणू काही वाळवंटात टाकलेले बीज. चल, तुझ्या मनात परलोकाची भीती जर असेल तर.
एवमुक्ताथ सा विप्रं वेपमानाब्रवीद्वचः । कारुण्यं कुरु मे नाथ प्रसीद सुमुखो भव
अशी वाणी ऐकून, ती थरथरत त्या ब्राह्मणाला म्हणाली, "माझ्यावर दया करा, स्वामी, कृपा करा आणि माझ्याशी सौम्य वागा."
प्रस्थापय मुहूर्तं मां यावद् द्रक्ष्यामि बालकम् । एवमुक्त्वाथ सा मूर्ध्ना निपत्य द्विजपादयोः
"मला थोडा वेळ जाऊ द्या, मी माझ्या मुलाला पाहून येते." असे म्हणत ती ब्राह्मणाच्या पायांवर डोके ठेवून पडली.
रुरोद करुणं बाला पुत्रशोकेन पीडिता । अथाह कुपितो विप्रः क्रोधसंरक्तलोचनः
पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन ती मुलगी हृदयद्रावक रडू लागली. तेव्हा ब्राह्मण रागाने डोळे लाल करून बोलला.
विप्र उवाच - किं ते पुत्रेण मे कार्यं गृहकर्म कुरुष्व मे । किं न जानासि मे क्रोधं कशाघातफलप्रदम्
ब्राह्मण म्हणाला: "माझा तुझ्या मुलाशी काय संबंध? माझे घरकाम कर. माझा राग म्हणजे चाबकाच्या फटक्यासारखा परिणाम करतो, हे तुला माहीत नाही का?"
एवमुक्ता स्थिता धैर्याद् गृहकर्म चकार ह । अर्धरात्रो गतस्तस्याः पादाभ्यङ्गादिकर्मणा
अशी आज्ञा ऐकून, ती धीराने उभी राहिली आणि घरकाम करू लागली. मध्यरात्री, पाय दाबणे आणि इतर कामे करून झाल्यावर,
ब्राह्मणेनाथ सा प्रोक्ता पुत्रपार्श्वं व्रजाधुना । तस्य दाहादिकं कृत्वा पुनरागच्छ सत्वरम्
ब्राह्मणाने तिला सांगितले, "आता आपल्या मुलाजवळ जा. त्याचे दहन वगैरे विधी करून लगेच परत ये."
न लुप्येत यथा प्रातर्गृहकर्म ममेति च । ततस्त्वेकाकिनी रात्रौ विलपन्ती जगाम ह
"माझे सकाळचे घरकाम चुकवू नकोस." मग ती एकटीच रात्री, रडत रडत निघाली.