कल्पान्तसदृशाकारं श्मशानं तत्सुदारुणम् । स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखादेवमशोचत
ते स्मशान जणू कल्पांतासारखे भयंकर दिसत होते. त्या भीषण जागी राजा पोहोचला आणि दुःखाने भरून अशा प्रकारे रडू लागला.
हा भृत्या मन्त्रिणो यूयं क्व तद्राज्यं कुलोचितम् । हा प्रिय पुत्र मे बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम्
अरे माझ्या सेवकांनो, मंत्र्यांनो, आमच्या वंशाला शोभणारे ते राज्य कुठे गेले? अरे माझ्या प्रिय मुला, तू या दुर्दैवी वडिलांना सोडून गेला आहेस.
ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूयं क्व दूरतः । विना धर्मं मनुष्याणां जायते न शुभं क्वचित्
ब्राह्मणाच्या रागामुळे तुम्ही सर्व इतके दूर कुठे निघून गेला? धर्माशिवाय माणसांना कधीच काही चांगले मिळत नाही.
यत्नतो धारयेत्तस्मात्पुरुषो धर्ममेव हि । इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चाण्डालोक्तं पुनः पुनः
म्हणून माणसाने नेहमी प्रयत्नपूर्वक धर्माचे पालन करावे. असे विचार करत असताना त्याला पुन्हा पुन्हा चांडाळाचे शब्द आठवत होते.
मलेन दिग्धसर्वाङ्गः शवानां दर्शने व्रजन् । लकुटाकारकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः
संपूर्ण अंगाला घाण लागलेली, प्रेतांच्या जवळ जात, तो चांडाळासारखा हातात काठी घेऊन इकडे तिकडे धावत होता.
अस्मिञ्छव इदं मौल्यं शतं प्राप्स्यामि चाग्रतः । इदं मम इदं राज्ञ इदं चाण्डालकस्य च
या प्रेतावरून मला शंभर नाण्यांचे बक्षीस मिळेल; हे माझे आहे, हे राजाचे आहे, आणि हे चांडाळाचे आहे.
इत्येवं चिन्तयन् राजा व्यवस्थां दुस्तरां गतः । जीर्णैकपटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः
अशा विचारात तो राजा ती सहन न होणारी स्थिती जगत होता, त्याने एकच फाटका वस्त्र एका गाठीने बांधून अंगावर घेतले होते.
चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रिकः । नानामेदोवसामज्जालिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन्
त्याचे तोंड, हात, पोट आणि पाय चितेच्या राखेने माखलेले होते, आणि त्याच्या हाताच्या बोटांना वेगवेगळ्या चरबी व मज्जा चिकटलेली होती.
नानाशवौदनकृतक्षुन्निवृत्तिपरायणः । तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डलः
तो वेगवेगळ्या प्रेतांवरून मिळालेल्या अन्नावर आपली भूक भागवत होता, आणि त्यांच्या माळा डोक्यावर घालत असे.
न रात्रौ न दिवा शेते हाहेति प्रवदन्मुहुः । एवं द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमाः
तो रात्रंदिवस झोपत नसे, सतत 'हाय हाय' असे ओरडत असे; अशा रीतीने बारा महिने, जणू शंभर वर्षांसारखे, त्याने काढले.
चाण्डालाज्ञया हरिश्चन्द्रस्य खड्गग्रहणवर्णनम् सूत उवाच - एकदा तु गतो रन्तुं बालकैः सहितो बहिः । वाराणस्या नातिदूरे रोहिताख्यः कुमारकः
चांडाळाच्या आज्ञेने हरिश्चंद्राने तलवार उचलली. एकदा रोहित नावाचा कुमार आपल्या मित्रांसोबत वाराणसीच्या थोड्याच अंतरावर खेळायला गेला.
क्रीडां कृत्वा ततो दर्भान् ग्रहीतुमुपचक्रमे । कोमलानल्पमूलांश्च साग्राञ्छक्त्यनुसारतः
खेळून झाल्यावर त्याने दर्भ गोळा करायला सुरुवात केली, जेवढे त्याच्या ताकदीने शक्य होते तितके कोवळे आणि लहान मुळांचे दर्भ तो उचलू लागला.
आर्यप्रीत्यर्थमित्युक्त्वा हस्तयुग्मेन यत्नतः । सलक्षणाश्च समिधो बर्हिरिध्मं सलक्षणम्
‘सज्जनांचा सन्मान व्हावा’ म्हणून त्याने दोन्ही हातांनी काळजीपूर्वक योग्य समिधा, कुश आणि ठरलेले इंधन उचलले.
पलाशकाष्ठान्यादाय त्वग्निहोमार्थमादरात् । मस्तके भारकं कृत्वा खिद्यमानः पदे पदे
तो अग्निहोमासाठी आदराने पलाशाची लाकडे गोळा करू लागला, आणि ती डोक्यावर घेऊन प्रत्येक पावलाला दमून चालू लागला.
उदकस्थानमासाद्य तदा बालस्तृषान्वितः । भुवि भारं विनिक्षिप्य जलस्थाने तदा शिशुः
पाण्याजवळ पोहोचल्यावर, तहानलेला तो मुलगा आपला ओझे तिथे खाली ठेवून बसला.
कामतः सलिलं पीत्वा विश्रम्य च मुहूर्तकम् । वल्मीकोपरि विन्यस्तभारो हर्तुं प्रचक्रमे
हवे तेवढे पाणी प्यायले, थोडा वेळ विसावला, आणि मग ओझे वाळवीच्या घरावर ठेवून पुन्हा उचलायला तयार झाला.
विश्वामित्राज्ञया तावत्कृष्णसर्पो भयावहः । महाविषो महाघोरो वल्मीकान्निर्गतस्तदा
तेव्हा विश्वामित्रांच्या आज्ञेने, काळा, भयंकर, विषारी असा एक सर्प त्या वाळवीच्या घरातून बाहेर आला.
तेनासौ बालको दष्टस्तदैव च पपात ह । रोहिताख्यं मृतं दृष्ट्वा ययुर्बाला द्विजालयम्
त्या सर्पाने त्या मुलाला दंश केला आणि तो तिथेच कोसळला; रोहित मेला हे पाहून बाकीची मुले ब्राह्मणाच्या घरी धावली.
त्वरिता भयसंविग्नाः प्रोचुस्तन्मातुरग्रतः । हे विप्रदासि ते पुत्रः क्रीडां कर्तुं बहिर्गतः
घाबरून आणि घाईघाईने त्यांनी त्याच्या आईसमोर सांगितले, 'ब्राह्मण स्त्री, तुझा मुलगा खेळायला बाहेर गेला होता.'
अस्माभिः सहितस्तत्र सर्पदष्टो मृतस्ततः । इति सा तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातोपमं तदा
'तो आमच्यासोबतच होता, पण सर्पदंशाने मरण पावला.' हे ऐकून ती जणू काही वज्राघात झाल्यासारखी झाली.
पपात मूर्च्छिता भूमौ छिन्नेव कदली यथा । अथ तां ब्राह्मणो रुष्टः पानीयेनाभ्यषिञ्चत
ती बेशुद्ध होऊन केळीच्या झाडासारखी खाली पडली; मग रागावलेल्या ब्राह्मणाने तिच्या अंगावर पाणी शिंपडले.
मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्ता ब्राह्मणस्तामथाब्रवीत् । ब्राह्मण उवाच - अलक्ष्मीकारकं निन्द्यं जानती त्वं निशामुखे
थोड्या वेळाने तिला शुद्ध आली, तेव्हा ब्राह्मण म्हणाला, 'रात्री रडणे हे अशुभ आणि निंदनीय आहे, हे तुला माहीत आहे.'
रोदनं कुरुषे दुष्टे लज्जा ते हृदये न किम् । ब्राह्मणेनैवमुक्ता सा न किञ्चिद्वाक्यमब्रवीत्
‘दुष्ट स्त्री, तू का रडतेस? तुला लाज वाटत नाही का?’ असे ब्राह्मणाने म्हटल्यावर तिने काहीच उत्तर दिले नाही.
रुरोद करुणं दीना पुत्रशोकेन पीडिता । अश्रुपूर्णमुखी दीना धूसरा मुक्तमूर्धजा
पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन ती हंबरडा फोडून रडू लागली, तिचे तोंड अश्रूंनी भरले, ती दीन झाली, केस विस्कटले आणि धुळीने माखले.
अथ तां कुपितो विप्रो राजपत्नीमभाषत । धिक्त्वां दुष्टे क्रयं गृह्य मम कार्यं विलुम्पसि
मग रागावलेल्या ब्राह्मणाने राणीला सुनावले, 'दुष्ट स्त्री, तुला पैसे दिले आणि तू माझे काम करत नाहीस, लाज वाटावी तुला!'
अशक्ता चेत्कथं तर्हि गृहीतं मम तद्धनम् । एवं निर्भर्त्सिता तेन क्रूरवाक्यैः पुनः पुनः
‘तुझ्यात ताकद नसेल तर माझे पैसे का घेतलेस?’ अशा कठोर शब्दांनी तो तिला पुन्हा पुन्हा झिडकारू लागला.
रुदिता कारणं प्राह विप्रं गद्गदया गिरा । स्वामिन् मम सुतो बालः सर्पदष्टो मृतो बहिः
ती रडता रडता गदगदत्या आवाजात म्हणाली, 'स्वामी, माझा लहान मुलगा सर्पदंशाने बाहेर मरण पावला.'
अनुज्ञां मे प्रयच्छस्व द्रष्टुं यास्यामि बालकम् । दुर्लभं दर्शनं तेन सञ्जातं मम सुव्रत
'मला त्या मुलाला पाहायला जाऊ द्या, कृपा करून परवानगी द्या; त्याचे दर्शन मला आता दुर्लभ झाले आहे, हे सज्जन!'
इत्युक्त्वा करुणं बाला पुनरेव रुरोद ह । पुनस्तां कुपितो विप्रो राजपत्नीमभाषत
असे म्हणत ती दु:खी स्त्री पुन्हा रडू लागली; तेव्हा पुन्हा रागावलेल्या ब्राह्मणाने राणीला सुनावले.
ब्राह्मण उवाच - शठे दुष्टसमाचारे किं न जानासि पातकम् । यः स्वामिवेतनं गृह्य तस्य कार्यं विलुम्पति
ब्राह्मण म्हणाला, 'फसवी, दुष्ट वागणुकीची स्त्री, तुला पाप माहीत नाही का? जो मालकाचे वेतन घेऊन त्याचे काम करत नाही—'