इमं च जर्जरं दण्डं गृहीत्वा याहि मा चिरम् । वीरबाहोरयं दण्ड इति घोषस्व सर्वतः
हा जीर्ण दंड घे आणि उशीर न करता जा. सर्वत्र जाहीर कर — 'हा वीरबाहूचा दंड आहे.'
सूत उवाच - कस्मिंश्चिदथ काले तु मृतचैलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने दद्वशानुगः
सूत म्हणाले — काही काळाने राजा हरिश्चंद्र स्मशानात मृतांच्या वस्त्रे काढणारा झाला आणि चांडाळाच्या आज्ञेत राहू लागला.
चाण्डालेनानुशिष्टस्तु मृतचैलापहारिणा । राजा तेन समादिष्टो जगाम शवमन्दिरम्
चांडाळाने शिकविल्याप्रमाणे, राजा मृतांच्या वस्त्रे काढणारा म्हणून, त्याच्या सांगण्यावरून शवांच्या घरात गेला.
पुर्यास्तु दक्षिणे देशे विद्यमानं भयानकम् । शवमाल्यसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्
शहराच्या दक्षिण भागात एक भयंकर जागा होती, जिथे मृतांची हारं पडली होती, दुर्गंध पसरलेला होता आणि धूर भरून राहिला होता.
श्मशानं घोरसन्नादं शिवाशतसमाकुलम् । गृद्ध्रगोमायुसंकीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्
ते स्मशान भीषण आवाजांनी भरलेले होते, तिथे शेकडो शिवभक्त गोळा झाले होते. गिधाडं, कोल्हे, आणि कुत्र्यांचे कळप सर्वत्र फिरत होते.
अस्थिसङ्घातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । अर्धदग्धशवास्यानि विकसद्दन्तपंक्तिभिः
स्मशानात सर्वत्र हाडांचे ढीग पडले होते, भयंकर दुर्गंध पसरलेला होता, अर्धवट जळलेली प्रेतं उघड्या दातांनी दिसत होती.
हसन्तीवाग्निमध्यस्थकायस्यैवं व्यवस्थितिः । नानामृतसुहृन्नादं महाकोलाहलाकुलम्
जणू काही जळत्या चितांमध्ये पडलेली प्रेतं हसत आहेत असे वाटत होते, तिथे वेगवेगळ्या वेदनेच्या किंकाळ्या आणि गोंधळाचा आवाज घुमत होता.
हा पुत्र मित्र हा बन्धो भ्रातर्वत्स प्रियाद्य मे । हाप्यते भागिनेयार्ह हा मातुल पितामह
अरे बाळा! मित्रा! नातेवा! भावा! माझ्या प्रिय व्यक्ती, तू कुठे गेलास? भाचा, मामा, आजोबा!
मातामह पितः पौत्र क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इति शब्दैः समाकीर्णं भैरवैः सर्वदेहिनाम्
आईचे वडील, वडील, नातू, तुम्ही कुठे गेला? या रे बंधूंनो! असे सर्व देहधारकांच्या भयावह आवाजांनी स्मशान भरून गेले होते.
ज्वलन्मांसवसामेदच्छूमिति ध्वनिसङ्कुलम् । अग्नेश्चटचटाशब्दो भैरवो यत्र जायते
तेथे जळणाऱ्या मांसाचा आणि चरबीचा कर्कश आवाज, तसेच आगीतून येणारा भयंकर चटचटाट असा आवाज सतत घुमत होता.
कल्पान्तसदृशाकारं श्मशानं तत्सुदारुणम् । स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखादेवमशोचत
ते स्मशान जणू कल्पांतासारखे भयंकर दिसत होते. त्या भीषण जागी राजा पोहोचला आणि दुःखाने भरून अशा प्रकारे रडू लागला.
हा भृत्या मन्त्रिणो यूयं क्व तद्राज्यं कुलोचितम् । हा प्रिय पुत्र मे बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम्
अरे माझ्या सेवकांनो, मंत्र्यांनो, आमच्या वंशाला शोभणारे ते राज्य कुठे गेले? अरे माझ्या प्रिय मुला, तू या दुर्दैवी वडिलांना सोडून गेला आहेस.
ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूयं क्व दूरतः । विना धर्मं मनुष्याणां जायते न शुभं क्वचित्
ब्राह्मणाच्या रागामुळे तुम्ही सर्व इतके दूर कुठे निघून गेला? धर्माशिवाय माणसांना कधीच काही चांगले मिळत नाही.
यत्नतो धारयेत्तस्मात्पुरुषो धर्ममेव हि । इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चाण्डालोक्तं पुनः पुनः
म्हणून माणसाने नेहमी प्रयत्नपूर्वक धर्माचे पालन करावे. असे विचार करत असताना त्याला पुन्हा पुन्हा चांडाळाचे शब्द आठवत होते.
मलेन दिग्धसर्वाङ्गः शवानां दर्शने व्रजन् । लकुटाकारकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः
संपूर्ण अंगाला घाण लागलेली, प्रेतांच्या जवळ जात, तो चांडाळासारखा हातात काठी घेऊन इकडे तिकडे धावत होता.
अस्मिञ्छव इदं मौल्यं शतं प्राप्स्यामि चाग्रतः । इदं मम इदं राज्ञ इदं चाण्डालकस्य च
या प्रेतावरून मला शंभर नाण्यांचे बक्षीस मिळेल; हे माझे आहे, हे राजाचे आहे, आणि हे चांडाळाचे आहे.
इत्येवं चिन्तयन् राजा व्यवस्थां दुस्तरां गतः । जीर्णैकपटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः
अशा विचारात तो राजा ती सहन न होणारी स्थिती जगत होता, त्याने एकच फाटका वस्त्र एका गाठीने बांधून अंगावर घेतले होते.
चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रिकः । नानामेदोवसामज्जालिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन्
त्याचे तोंड, हात, पोट आणि पाय चितेच्या राखेने माखलेले होते, आणि त्याच्या हाताच्या बोटांना वेगवेगळ्या चरबी व मज्जा चिकटलेली होती.
नानाशवौदनकृतक्षुन्निवृत्तिपरायणः । तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डलः
तो वेगवेगळ्या प्रेतांवरून मिळालेल्या अन्नावर आपली भूक भागवत होता, आणि त्यांच्या माळा डोक्यावर घालत असे.
न रात्रौ न दिवा शेते हाहेति प्रवदन्मुहुः । एवं द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमाः
तो रात्रंदिवस झोपत नसे, सतत 'हाय हाय' असे ओरडत असे; अशा रीतीने बारा महिने, जणू शंभर वर्षांसारखे, त्याने काढले.
चाण्डालाज्ञया हरिश्चन्द्रस्य खड्गग्रहणवर्णनम् सूत उवाच - एकदा तु गतो रन्तुं बालकैः सहितो बहिः । वाराणस्या नातिदूरे रोहिताख्यः कुमारकः
चांडाळाच्या आज्ञेने हरिश्चंद्राने तलवार उचलली. एकदा रोहित नावाचा कुमार आपल्या मित्रांसोबत वाराणसीच्या थोड्याच अंतरावर खेळायला गेला.
क्रीडां कृत्वा ततो दर्भान् ग्रहीतुमुपचक्रमे । कोमलानल्पमूलांश्च साग्राञ्छक्त्यनुसारतः
खेळून झाल्यावर त्याने दर्भ गोळा करायला सुरुवात केली, जेवढे त्याच्या ताकदीने शक्य होते तितके कोवळे आणि लहान मुळांचे दर्भ तो उचलू लागला.
आर्यप्रीत्यर्थमित्युक्त्वा हस्तयुग्मेन यत्नतः । सलक्षणाश्च समिधो बर्हिरिध्मं सलक्षणम्
‘सज्जनांचा सन्मान व्हावा’ म्हणून त्याने दोन्ही हातांनी काळजीपूर्वक योग्य समिधा, कुश आणि ठरलेले इंधन उचलले.
पलाशकाष्ठान्यादाय त्वग्निहोमार्थमादरात् । मस्तके भारकं कृत्वा खिद्यमानः पदे पदे
तो अग्निहोमासाठी आदराने पलाशाची लाकडे गोळा करू लागला, आणि ती डोक्यावर घेऊन प्रत्येक पावलाला दमून चालू लागला.
उदकस्थानमासाद्य तदा बालस्तृषान्वितः । भुवि भारं विनिक्षिप्य जलस्थाने तदा शिशुः
पाण्याजवळ पोहोचल्यावर, तहानलेला तो मुलगा आपला ओझे तिथे खाली ठेवून बसला.
कामतः सलिलं पीत्वा विश्रम्य च मुहूर्तकम् । वल्मीकोपरि विन्यस्तभारो हर्तुं प्रचक्रमे
हवे तेवढे पाणी प्यायले, थोडा वेळ विसावला, आणि मग ओझे वाळवीच्या घरावर ठेवून पुन्हा उचलायला तयार झाला.
विश्वामित्राज्ञया तावत्कृष्णसर्पो भयावहः । महाविषो महाघोरो वल्मीकान्निर्गतस्तदा
तेव्हा विश्वामित्रांच्या आज्ञेने, काळा, भयंकर, विषारी असा एक सर्प त्या वाळवीच्या घरातून बाहेर आला.
तेनासौ बालको दष्टस्तदैव च पपात ह । रोहिताख्यं मृतं दृष्ट्वा ययुर्बाला द्विजालयम्
त्या सर्पाने त्या मुलाला दंश केला आणि तो तिथेच कोसळला; रोहित मेला हे पाहून बाकीची मुले ब्राह्मणाच्या घरी धावली.
त्वरिता भयसंविग्नाः प्रोचुस्तन्मातुरग्रतः । हे विप्रदासि ते पुत्रः क्रीडां कर्तुं बहिर्गतः
घाबरून आणि घाईघाईने त्यांनी त्याच्या आईसमोर सांगितले, 'ब्राह्मण स्त्री, तुझा मुलगा खेळायला बाहेर गेला होता.'
अस्माभिः सहितस्तत्र सर्पदष्टो मृतस्ततः । इति सा तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातोपमं तदा
'तो आमच्यासोबतच होता, पण सर्पदंशाने मरण पावला.' हे ऐकून ती जणू काही वज्राघात झाल्यासारखी झाली.