इष्टबन्धुवियोगार्तमानीय निजपक्कणे । निगडे स्थापयित्वा तं स्वयं सुष्वाप विज्वरः
आपल्या प्रिय नातलगांपासून दूर झाल्याने दुःखी असलेल्या राजाला त्याने आपल्या खोलीत नेले, निखळात ठेवले आणि स्वतः निर्धास्त झोपला.
निगडस्थस्ततो राजा वसंश्चाण्डालपक्कणे । अन्नपाने परित्यज्य सदा वै तदशोचयत्
मग राजा निखळात बांधलेला चांडाळाच्या खोलीत राहू लागला. त्याने अन्नपाणी सोडले आणि नेहमीच दुःख करत राहिला.
तन्वी दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरन्त्यसुखाविष्टा मोक्षयिष्यति नौ नृपः
ती कृश आणि दुःखी चेहऱ्याची स्त्री, समोर रडणाऱ्या मुलाकडे पाहून, मला आठवत, दुःखाने भरून गेली आणि मनात म्हणाली — राजा आपल्याला सोडवेल.
उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तं प्रतिश्रुतम् । रोदमानं सुतं वीक्ष्य मां च सम्बोधयिष्यति
मिळवलेले धन ब्राह्मणाला दिल्यावर, रडणाऱ्या मुलाला आणि मलाही पाहून, तो आपल्याकडे लक्ष देईल असे तिला वाटले.
तातपार्श्वं व्रजामीति रुदन्तं बालकं पुनः । तात तातेति भाषन्तं तथा सम्बोधयिष्यति
मुलगा पुन्हा रडत म्हणू लागला — 'मला बाबाजवळ जायचे आहे', 'बाबा, बाबा' असे हाक मारत, तो राजाचे भान परत आणील असे तिला वाटले.
न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति चाण्डालतां गतम् । राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः
ती हरिणाच्या डोळ्यांसारखी स्त्री, मला चांडाळ झालो आहे हे ओळखत नाही. राज्य गमावले, मित्र सोडले, पत्नी आणि मुलगा विकले —
ततश्चाण्डालता चेयमहो दुःखपरम्परा । एवं स निवसन्नित्यं स्मरंश्च दयितां सुतम्
आता ही चांडाळाची स्थिती — अहो, किती दुःखांची मालिका! अशा प्रकारे तो नेहमी राहू लागला आणि आपल्या प्रिय मुलाची आठवण काढू लागला.
निनाय दिवसान् राजा चतुरो विधिपीडितः । अथाह्नि पञ्चमे तेन निगडान्मोचितो नृपः
राजा, नशिबाच्या फटक्याने त्रस्त, असे चार दिवस काढले. पाचव्या दिवशी त्याला निखळातून सोडण्यात आले.
चाण्डालेनानुशिष्टश्च मृतचैलापहारणे । क्रुद्धेन परुषैर्वाक्यैर्निर्भत्स्य च पुनः पुनः
चांडाळाने त्याला मृतांच्या वस्त्रे काढण्याचे शिकवले आणि रागावून पुन्हा पुन्हा कठोर शब्दांत अपमान केला.
काश्याश्च दक्षिणे भागे श्मशानं विद्यते महत् । तद्रक्षस्व यथान्यायं न त्याज्यं तत्त्वया क्वचित्
काशीच्या दक्षिण बाजूला एक मोठे स्मशान आहे. ते नीट राख, कधीही सोडू नकोस.
इमं च जर्जरं दण्डं गृहीत्वा याहि मा चिरम् । वीरबाहोरयं दण्ड इति घोषस्व सर्वतः
हा जीर्ण दंड घे आणि उशीर न करता जा. सर्वत्र जाहीर कर — 'हा वीरबाहूचा दंड आहे.'
सूत उवाच - कस्मिंश्चिदथ काले तु मृतचैलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने दद्वशानुगः
सूत म्हणाले — काही काळाने राजा हरिश्चंद्र स्मशानात मृतांच्या वस्त्रे काढणारा झाला आणि चांडाळाच्या आज्ञेत राहू लागला.
चाण्डालेनानुशिष्टस्तु मृतचैलापहारिणा । राजा तेन समादिष्टो जगाम शवमन्दिरम्
चांडाळाने शिकविल्याप्रमाणे, राजा मृतांच्या वस्त्रे काढणारा म्हणून, त्याच्या सांगण्यावरून शवांच्या घरात गेला.
पुर्यास्तु दक्षिणे देशे विद्यमानं भयानकम् । शवमाल्यसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्
शहराच्या दक्षिण भागात एक भयंकर जागा होती, जिथे मृतांची हारं पडली होती, दुर्गंध पसरलेला होता आणि धूर भरून राहिला होता.
श्मशानं घोरसन्नादं शिवाशतसमाकुलम् । गृद्ध्रगोमायुसंकीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्
ते स्मशान भीषण आवाजांनी भरलेले होते, तिथे शेकडो शिवभक्त गोळा झाले होते. गिधाडं, कोल्हे, आणि कुत्र्यांचे कळप सर्वत्र फिरत होते.
अस्थिसङ्घातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । अर्धदग्धशवास्यानि विकसद्दन्तपंक्तिभिः
स्मशानात सर्वत्र हाडांचे ढीग पडले होते, भयंकर दुर्गंध पसरलेला होता, अर्धवट जळलेली प्रेतं उघड्या दातांनी दिसत होती.
हसन्तीवाग्निमध्यस्थकायस्यैवं व्यवस्थितिः । नानामृतसुहृन्नादं महाकोलाहलाकुलम्
जणू काही जळत्या चितांमध्ये पडलेली प्रेतं हसत आहेत असे वाटत होते, तिथे वेगवेगळ्या वेदनेच्या किंकाळ्या आणि गोंधळाचा आवाज घुमत होता.
हा पुत्र मित्र हा बन्धो भ्रातर्वत्स प्रियाद्य मे । हाप्यते भागिनेयार्ह हा मातुल पितामह
अरे बाळा! मित्रा! नातेवा! भावा! माझ्या प्रिय व्यक्ती, तू कुठे गेलास? भाचा, मामा, आजोबा!
मातामह पितः पौत्र क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इति शब्दैः समाकीर्णं भैरवैः सर्वदेहिनाम्
आईचे वडील, वडील, नातू, तुम्ही कुठे गेला? या रे बंधूंनो! असे सर्व देहधारकांच्या भयावह आवाजांनी स्मशान भरून गेले होते.
ज्वलन्मांसवसामेदच्छूमिति ध्वनिसङ्कुलम् । अग्नेश्चटचटाशब्दो भैरवो यत्र जायते
तेथे जळणाऱ्या मांसाचा आणि चरबीचा कर्कश आवाज, तसेच आगीतून येणारा भयंकर चटचटाट असा आवाज सतत घुमत होता.
कल्पान्तसदृशाकारं श्मशानं तत्सुदारुणम् । स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखादेवमशोचत
ते स्मशान जणू कल्पांतासारखे भयंकर दिसत होते. त्या भीषण जागी राजा पोहोचला आणि दुःखाने भरून अशा प्रकारे रडू लागला.
हा भृत्या मन्त्रिणो यूयं क्व तद्राज्यं कुलोचितम् । हा प्रिय पुत्र मे बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम्
अरे माझ्या सेवकांनो, मंत्र्यांनो, आमच्या वंशाला शोभणारे ते राज्य कुठे गेले? अरे माझ्या प्रिय मुला, तू या दुर्दैवी वडिलांना सोडून गेला आहेस.
ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूयं क्व दूरतः । विना धर्मं मनुष्याणां जायते न शुभं क्वचित्
ब्राह्मणाच्या रागामुळे तुम्ही सर्व इतके दूर कुठे निघून गेला? धर्माशिवाय माणसांना कधीच काही चांगले मिळत नाही.
यत्नतो धारयेत्तस्मात्पुरुषो धर्ममेव हि । इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चाण्डालोक्तं पुनः पुनः
म्हणून माणसाने नेहमी प्रयत्नपूर्वक धर्माचे पालन करावे. असे विचार करत असताना त्याला पुन्हा पुन्हा चांडाळाचे शब्द आठवत होते.
मलेन दिग्धसर्वाङ्गः शवानां दर्शने व्रजन् । लकुटाकारकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः
संपूर्ण अंगाला घाण लागलेली, प्रेतांच्या जवळ जात, तो चांडाळासारखा हातात काठी घेऊन इकडे तिकडे धावत होता.
अस्मिञ्छव इदं मौल्यं शतं प्राप्स्यामि चाग्रतः । इदं मम इदं राज्ञ इदं चाण्डालकस्य च
या प्रेतावरून मला शंभर नाण्यांचे बक्षीस मिळेल; हे माझे आहे, हे राजाचे आहे, आणि हे चांडाळाचे आहे.
इत्येवं चिन्तयन् राजा व्यवस्थां दुस्तरां गतः । जीर्णैकपटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः
अशा विचारात तो राजा ती सहन न होणारी स्थिती जगत होता, त्याने एकच फाटका वस्त्र एका गाठीने बांधून अंगावर घेतले होते.
चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रिकः । नानामेदोवसामज्जालिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन्
त्याचे तोंड, हात, पोट आणि पाय चितेच्या राखेने माखलेले होते, आणि त्याच्या हाताच्या बोटांना वेगवेगळ्या चरबी व मज्जा चिकटलेली होती.
नानाशवौदनकृतक्षुन्निवृत्तिपरायणः । तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डलः
तो वेगवेगळ्या प्रेतांवरून मिळालेल्या अन्नावर आपली भूक भागवत होता, आणि त्यांच्या माळा डोक्यावर घालत असे.
न रात्रौ न दिवा शेते हाहेति प्रवदन्मुहुः । एवं द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमाः
तो रात्रंदिवस झोपत नसे, सतत 'हाय हाय' असे ओरडत असे; अशा रीतीने बारा महिने, जणू शंभर वर्षांसारखे, त्याने काढले.