विश्वामित्रे गते राजा ततः शोकमुपागतः । श्वासोच्छ्वासं मुहुः कृत्वा प्रोवाचोच्चैरधोमुखः
विश्वामित्र निघून गेल्यावर राजा फार दुःखी झाला. तो वारंवार खोल श्वास घेत होता आणि खाली मान घालून मोठ्याने बोलू लागला.
वित्तक्रीतेन यस्यार्तिर्मया प्रेतेन गच्छति । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यामे तिष्ठति भास्करः
ज्याचं दुःख माझ्याकडून विकत घेतलेल्या संपत्तीमुळे दूर होतं, त्याने सूर्य अस्ताला जाण्याआधी लवकर बोलावं.
अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतोरस्कः श्मश्रुलो दन्तुरोऽघृणी
तेव्हा धर्माने चांडाळाचं रूप घेऊन घाईने तिथे आला. त्याच्याकडून दुर्गंध येत होता, छाती विकृत होती, दाढी वाढलेली, दात बाहेर आलेले आणि त्याच्या मनात दया नव्हती.
कृष्णो लम्बोदरः स्निग्धः करालः पुरुषाधमः । हस्तजर्जरयष्टिश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः
तो काळा, मोठं पोट असलेला, अंगाला तेल लावलेला, भयंकर आणि नीच होता. त्याच्या हातात मोडकी काठी होती आणि तो मृतांच्या माळांनी सजलेला होता.
चाण्डाल उवाच - अहं गृह्णामि दासत्वे भृत्यार्थः सुमहान्मम । क्षिप्रमाचक्ष्व मौल्यं किमेतत्ते सम्प्रदीयते
चांडाळ म्हणाला – मी तुला दास म्हणून स्वीकारतो; मला नोकराची फार मोठी गरज आहे. लवकर सांग, यासाठी तू किती किंमत देणार आहेस?
व्यास उवाच - तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिर्घृणम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः
व्यास म्हणाले – त्याचं असं भीषण रूप, निर्दयी नजर आणि अत्यंत उद्धट बोलणं पाहून राजाने विचारलं, 'तू कोण आहेस?'
चाण्डाल उवाच - चाण्डालोऽहमिह ख्यातः प्रवीरेति नृपोत्तम । शासने सर्वदा तिष्ठ मृतचैलापहारकः
चांडाळ म्हणाला – मी इथे चांडाळ म्हणून ओळखला जातो, प्रवीर असं माझं नाव आहे, राजन. मी नेहमी आज्ञेत राहतो आणि मृतांच्या वस्त्रं उचलतो.
एवमुक्तस्तदा राजा वचनं चेदमब्रवीत् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि गृह्णात्विति मतिर्मम
राजा म्हणाला – असं ऐकून मी असं ठरवलं आहे की, ब्राह्मण असो वा क्षत्रिय, ज्याला हवं असेल त्याने स्वीकारावं.
उत्तमस्योत्तमो धर्मो मध्यमस्य च मध्यमः । अधमस्याधमश्चैव इति प्राहुर्मनीषिणः
श्रेष्ठांसाठी श्रेष्ठ धर्म, मध्यमांसाठी मध्यम धर्म आणि नीचांसाठी नीच धर्म असतो, असं ज्ञानी लोक सांगतात.
चाण्डाल उवाच एवमेव त्वया धर्मः कथितो नृपसत्तम । अविचार्य त्वया राजन्नधुनोक्तं ममाग्रतः
चांडाळ म्हणाला – राजन, तू खरंच धर्माचं वर्णन केलं आहेस; पण विचार न करता तू माझ्यासमोर ते सांगितलं.
विचारयित्वा यो ब्रूते सोऽभीष्टं लभते नरः । सामान्यमेव तत्प्रोक्तमविचार्य त्वयानघ
जो विचार करून बोलतो तोच मनासारखं फळ मिळवतो; तू जे बोललास ते सर्वसामान्य आहे, तू विचार न करता बोललास, हे निष्पापा.
यदि सत्यं प्रमाणं ते गृहीतोऽसि न संशयः । हरिश्चन्द्र उवाच - असत्यान्नरके गच्छेत्सद्यः क्रूरे नराधमः
जर सत्यच तुझं प्रमाण असेल, तर तू नक्कीच स्वीकारलंस, यात शंका नाही. हरिश्चंद्र म्हणाला – जो असत्य बोलतो, तो क्रूर आणि नीच माणूस लगेच नरकात जातो.
ततश्चाण्डालता साध्वी न वरा मे ह्यसत्यता । व्यास उवाच - तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः
म्हणून, चांडाळा, मला असत्य नको; सत्यच माझा खरा वर आहे. व्यास म्हणाले – असं म्हणत असताना, तपश्चर्येचा खजिना असलेला विश्वामित्र तिथे आला.
क्रोधामर्षविवृत्ताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् । चाण्डालोऽयं मनस्थं ते दातुं वित्तमुपस्थितः
राग आणि अपमानाने डोळे मोठे करून त्याने राजाला म्हणाले – हा चांडाळ तुझ्या मनात असलेली देणी घेण्यासाठी आला आहे.
कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा । राजोवाच - भगवन्सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मि कौशिक
माझ्या सर्व यज्ञदक्षिणेचं धन मला का दिलं जात नाही? राजा म्हणाला – भगवंत, मी सूर्यवंशातला आहे, हे मला माहीत आहे, कौशिक.
कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामतः । विश्वामित्र उवाच - यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम
माझ्या संपत्तीच्या इच्छेने मी चांडाळाचा दास कसा होऊ? विश्वामित्र म्हणाले – जर तू मला विकून चांडाळाकडून मिळालेलं धन स्वीकारशील—
न प्रदास्यसि चेत्तर्हि शप्स्यामि त्वामसंशयम् । चाण्डालादथवा विप्राद्देहि मे दक्षिणाधनम्
जर तू दिलं नाहीस, तर मी तुला नक्कीच शाप देईन; चांडाळाकडून किंवा ब्राह्मणाकडून माझी दक्षिणा दे.
विना चाण्डालमधुना नान्यः कश्चिद्धनप्रदः । धनेनाहं विना राजन्न यास्यामि न संशयः
आता चांडाळाशिवाय दुसरा कोणीही धन देणार नाही; राजन, धन दिल्याशिवाय मी निघणार नाही, यात शंका नाही.
इदानीमेव मे वित्तं न प्रदास्यसि चेन्नृप । दिनेऽर्धघटिकाशेषे तत्त्वां शापाग्निना दहे
राजा, जर तू मला आत्ताच धन दिलं नाहीस, तर दिवसाच्या अर्ध्या घटिकेच्या आत मी तुला माझ्या शापाच्या अग्नीने जाळून टाकीन.
व्यास उवाच - हरिश्चन्द्रस्ततो राजा मृत्ववच्छ्रितजीवितः । प्रसीदेति वदन्पादौ ऋषेर्जग्राह विह्वलः
व्यास म्हणाले - त्यानंतर हरिश्चंद्र राजा जणू काही मरण पावला आहे, पण तरीही जिवंत आहे, असा व्याकुळ झाला. तो ऋषींच्या पायांवर पडून, 'कृपा करा' असं विनवू लागला.
हरिश्चन्द्र उवाच - दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि दीनोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । प्रसादं कुरु विप्रर्षे कष्टश्चाण्डालसङ्करः
हरिश्चंद्र म्हणाला - मी तुझा दास आहे, दु:खी आहे, गरीब आहे आणि विशेष म्हणजे तुझा भक्त आहे. हे श्रेष्ठ ऋषी, माझ्यावर दया करा; हा त्रास चांडाळाच्या संगतीमुळे झाला आहे.
भवेयं वित्तशेषेण तव कर्मकरो वशः । तवैव मुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः
उरलेल्या धनाने मी तुझा सेवक होईन, तुझ्या अधीन राहीन; हे मुनीश्रेष्ठ, मी तुझा नोकर होईन आणि तुझ्या इच्छेप्रमाणे वागेन.
विश्वामित्र उवाच - एवमस्तु महाराज ममैव भव किङ्करः । किंतु मद्वचनं कार्यं सर्वदैव नराधिप
विश्वामित्र म्हणाले - तसेच होवो, हे महाराज; माझा दास हो. पण, हे राजाधिराज, माझे शब्द नेहमी पाळावेत.
व्यास उवाच - एवमुक्तेऽथ वचने राजा हर्षसमन्वितः । अमन्यत पुनर्जातमात्मानं प्राह कौशिकम्
व्यास म्हणाले - हे शब्द ऐकल्यावर राजा आनंदाने भरून गेला, जणू तो पुन्हा जन्माला आला आहे असं त्याला वाटलं आणि त्याने कौशिकाला संबोधून बोलला.
तवादेशं करिष्यामि सदैवाहं न संशयः । आदेशय द्विजश्रेष्ठ किं करोमि तवानघ
मी तुझे आदेश नेहमीच पाळीन, यात शंका नाही. हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?
विश्वामित्र उवाच - चाण्डालागच्छ मद्दासमौल्यं किं मे प्रयच्छसि । गृहाण दासं मौल्येन मया दत्तं तवाधुना
विश्वामित्र म्हणाले - चांडाळा, इकडे ये; माझ्या दासासाठी तू किती किंमत देणार? मी तुला हा दास देतो, तू किंमत देऊन घे.
नास्ति दासेन मे कार्यं वित्ताशा वर्तते मम । व्यास उवाच - एवमुक्ते तदा तेन स्वपचो हृष्टमानसः
मला दासाची गरज नाही; मला फक्त धन हवं आहे. व्यास म्हणाले - हे ऐकून तो चांडाळ मनापासून आनंदी झाला.
आगत्य सन्निधौ तूर्णं विश्वामित्रमभाषत । चाण्डाल उवाच - दशयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य च मण्डले
तो लगेच विश्वामित्रांच्या समोर आला आणि म्हणाला - चांडाळ म्हणतो - प्रयागाच्या दहा योजन विस्तारलेल्या प्रदेशात,
भूमिं रत्नमयीं कृत्वा दास्ये तेऽहं द्विजोत्तम । अस्य विक्रयणेनेयमार्तिश्च प्रहता त्वया
मी ती भूमी रत्नांनी भरून तुला देईन, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण; हे विकून तुझा सारा त्रास दूर होईल.
व्यास उवाच - ततो रत्नसहस्राणि सुवर्णमणिमौक्तिकैः । चाण्डालेन प्रदत्तानि जग्राह द्विजसत्तमः
व्यास म्हणाले - मग त्या चांडाळाने हजारो सुवर्ण, रत्नं आणि मोत्यं दिली, आणि त्या ब्राह्मणश्रेष्ठाने ती स्वीकारली.