ततः स विप्रो नृपतेः पुरतो वल्कलोपरि । धनं निधाय केशेषु धृत्वा राज्ञीमकर्षयत्
मग त्या ब्राह्मणानं राजासमोर आपल्या झाडाच्या सालीवर धन ठेवलं, राणीचे केस पकडून तिला ओढून नेलं.
राज्ञ्युवाच - मुञ्च मुञ्चार्य मां सद्यो यावत्पश्याम्यहं सुतम् । दुर्लभं दर्शनं विप्र पुनरस्य भविष्यति
राणी म्हणाली, "माझ्या स्वामी, मला सोडा, सोडा, फक्त एक क्षण, मी माझ्या मुलाला पाहू दे. ब्राह्मणा, पुन्हा त्याचं दर्शन मिळणं कठीण आहे."
पश्येह पुत्र मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मास्प्राक्षी राजपुत्र न स्पृश्याहं त्वयाधुना
"माझ्या मुला, बघ, तुझी आई आता दासी झाली आहे. राजपुत्रा, मला स्पर्श करू नकोस, कारण आता मी तुझ्या स्पर्शास पात्र नाही."
ततः स बालः सहसा दृष्ट्वाऽऽकृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति वदन्साश्रुविलोचनः
मग त्या मुलानं अचानक आईला ओढून नेताना पाहिलं आणि तो रडत, 'आई!' असं म्हणत, अश्रूंनी डोळे भरून तिच्याकडे धावला.
हस्ते वस्त्रं समाकर्षन् काकपक्षधरः स्खलन् । तमागतं द्विजः क्रोधाद् बालमप्याहनत्तदा
मुलगा आपल्या आईच्या साडीला धरून बसला होता, त्यावेळी त्या जटा असलेल्या मुलाला जवळ येताना पाहून ब्राह्मणाने रागाने त्यालाही मारले.
वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैव मुञ्चति मातरम् । राज्ञ्युवाच - प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं हि बालकम्
तो मुलगा 'आई!' असं ओरडत असतानाही आईला सोडायला तयार नव्हता. तेव्हा राणी म्हणाली, "माझ्यावर कृपा करा, स्वामी. कृपया हा मुलगा माझ्याकडून विकत घ्या."
क्रीतापि नाहं भविता विनैनं कार्यसाधिका । इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादं कुरु मे प्रभो
"तुम्ही मला विकत घेतलंत तरी, या मुलाशिवाय मी माझं कर्तव्य पूर्ण करू शकणार नाही. मी इतकी दुर्दैवी आहे, माझ्यावर दया करा, प्रभो."
ब्राह्मण उवाच - गृह्यतां वित्तमेतत्ते दीयतां मम बालकः । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम्
ब्राह्मण म्हणाला, "हे तुझं धन घे आणि मला हा मुलगा दे. स्त्री-पुरुषांच्या व्यवहारात जाणकारांनी ठरवलेली किंमत हीच आहे."
शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमौल्यं तथापरैः । द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता
"शंभर, हजार, लक्ष, किंवा कोटी एवढी किंमत असू शकते—बत्तीस गुणांनी युक्त, कुशल आणि चांगल्या स्वभावाची."
कोटिमौल्यं स्त्रियः प्रोक्तं पुरुषस्य तथार्बुदम् । सूत उवाच - तथैव तस्य तद्वित्तं पुरः क्षिप्तं पटे पुनः
"स्त्रीची किंमत कोटी आहे, आणि पुरुषाची दहा कोटी असं सांगितलं आहे." सूत म्हणतो—त्याचं धन पुन्हा एकदा समोरच्या कपड्यावर ठेवण्यात आलं.
प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् । प्रतस्थे स गृहं क्षिप्रं तया सह मुदान्वितः
मुलाला घेऊन, त्याला आईसोबत एकत्र बांधलं आणि मग आनंदाने तो ब्राह्मण दोघांनाही घेऊन लवकरच घरी निघाला.
प्रदक्षिणां तु सा कृत्वा जानुभ्यां प्रणता स्थिता । बाष्पपर्याकुला दीना त्विदं वचनमब्रवीत्
ती स्त्री प्रदक्षिणा घालून, गुडघ्यावर बसून वाकली. डोळ्यांतून अश्रू वाहत, दुःखी अवस्थेत तिने हे शब्द उच्चारले—
यदि दत्तं यदि हुतं ब्राह्मणास्तर्पिता यदि । तेन पुण्येन मे भर्ता हरिश्चन्द्रोऽस्तु वै पुनः
"मी काही दान दिलं असेल, काही यज्ञ केला असेल, ब्राह्मण तृप्त झाले असतील, तर त्या पुण्यामुळे माझा पती हरिश्चंद्र पुन्हा मला मिळो."
पादयोः पतितां दृष्ट्वा प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् । हाहेति च वदन् राजा विललापाकुलेन्द्रियः
ती पायांवर पडलेली पाहून, स्वतःच्या प्राणांपेक्षा जास्त प्रिय वाटणारी, राजा 'हाय!' असं म्हणत, शोकाने व्याकुळ झाला.
वियुक्तेयं कथं जाता सत्यशीलगुणान्विता । वृक्षच्छायापि वृक्षं तं न जहाति कदाचन
"सत्य, चांगुलपणा आणि गुणांनी युक्त असलेली ही माझ्यापासून कशी वेगळी झाली? झाडाची सावलीसुद्धा कधीच झाडाला सोडून जात नाही."
एवं भार्यां वदित्वाथ सुसम्बद्धं परस्परम् । पुत्रं च तमुवाचेदं मां त्वं हित्वा क्व यास्यसि
पत्नीला अशा प्रकारे बोलून, एकमेकांशी घट्ट जोडलेले असताना, त्याने मुलाला विचारले, "माझ्याला सोडून तू कुठे जाणार?"
कां दिशं प्रति यास्यामि को मे दुःखं निवारयेत् । राज्यत्यागे न मे दुःखं वनवासे न मे द्विज
"मी कोणत्या दिशेला जाऊ? माझं दुःख कोण दूर करेल? राज्य सोडताना किंवा वनवासात मला कधीच दुःख झालं नाही, हे ब्राह्मण."
यत्पुत्रेण वियोगो मे एवमाह स भूपतिः । सद्भर्तृभोग्या हि सदा लोके भार्या भवन्ति हि
राजा म्हणाला, "माझ्या मुलापासून वेगळं होणं हेच खरं दुःख आहे. कारण या जगात पत्नी नेहमी पतीसाठीच असते."
मया त्यक्तासि कल्याणि दुःखेन विनियोजिता । इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं सर्वराज्यसुखोचितम्
"कल्याणी, मी तुला सोडलं आणि दुःखात टाकलं, जरी तू इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेली आणि सर्व राजसुखांसाठी योग्य होतीस."
मामीदृशां पतिं प्राप्य दासीभावं गता ह्यसि । ईदृशे मज्जमानं मां सुमहच्छोकसागरे
"माझ्यासारखा पती मिळूनही तू दासी झालीस, आणि मी या मोठ्या दुःखाच्या समुद्रात बुडत आहे."
को मामुद्धरते देवि पौराणाख्यानविस्तरैः । सूत उवाच - पश्यतस्तस्य राजर्षेः कशाघातैः सुदारुणैः
"देवी, अशा या प्राचीन कथा ऐकून मला या दुःखातून कोण बाहेर काढेल?" सूत म्हणतो—त्या राजर्षीच्या डोळ्यांसमोर, अत्यंत कठोर चाबकाच्या फटक्यांनी—
घातयित्वा तु विप्रेशो नेतुं समुपचक्रमे । नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः
ब्राह्मणाधिपतीने त्यांना मारून, दोघांना घेऊन जायची तयारी केली; पत्नी आणि मुलगा दोघेही नेत असताना, राजा त्यांच्याकडे पाहत होता.
विललापातिदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः । यां न वायुर्न वाऽऽदित्यो न चन्द्रो न पृथ्ग्जनाः
तीव्र दुःखाने ग्रासलेला तो पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत हंबरडा फोडू लागला—जिला वारा, सूर्य, चंद्र किंवा इतर कुणीही कधी असं पाहिलं नव्हतं.
दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता । सूर्यवंशप्रसूतोऽयं सुकुमारकराङ्गुलिः
जी पूर्वी पत्नी म्हणून ओळखली जायची, ती आता दासी झाली आहे; आणि हा मुलगा, सूर्यवंशात जन्मलेला, नाजूक हातपाय असलेला—
सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् । हा प्रिये हा शिशो वत्स ममानार्यस्य दुर्नयः
हा लहानगा आता विकला गेला आहे; माझ्या दुष्ट बुद्धीवर लाज वाटावी! हाय प्रिये! हाय माझ्या लेकरा! माझ्या नीच वागण्यामुळे हे सर्व घडलं.
दैवाधीनदशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् । व्यास उवाच - एवं विलपितो राज्ञोऽग्रे विप्रोऽन्तरधीयत
मी नशिबाच्या हातात सापडलो तरी अजून मेलो नाही—हीच लाज वाटावी! व्यास म्हणाले: राजा समोर अशा प्रकारे हंबरडा फोडत असताना तो ब्राह्मण तिथून अदृश्य झाला.
वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः । अत्रान्तरे मुनिश्रेष्ठस्त्वाजगाम महातपाः
त्यांना दोघांना घेऊन तो घाईने उंच झाडं आणि घरं ओलांडत निघून गेला; इतक्यात मोठ्या तपश्चर्येने युक्त असा श्रेष्ठ ऋषी तिथे आला.
सशिष्यः कौशिकेन्द्रोऽसौ निष्ठुरः क्रूरदर्शनः । विश्वामित्र उवाच- या त्वयोक्ता पुरा राजन् राजसूयस्य दक्षिणा
कौशिकांचा तो स्वामी, कठोर आणि भयंकर दिसणारा, शिष्यांसह आला. विश्वामित्र म्हणाले: राजन्, राजसूय यज्ञासाठी जी दक्षिणा तू याआधी वचन दिलं होतंस—
तां ददस्व महाबाहो यदि सत्यं पुरस्कृतम् । हरिश्चन्द्र उवाच - नमस्करोमि राजर्षे गृहाणेमां स्वदक्षिणाम्
ती आता दे, हे महाबाहु, जर तुला सत्य सर्वात महत्त्वाचं वाटत असेल. हरिश्चंद्र म्हणाले: राजर्षे, मी आपल्याला वंदन करतो; ही माझी दक्षिणा कृपया स्वीकारा.
राजसूयस्य यागस्य या मयोक्ता पुरानघ । विश्वामित्र उवाच - कुतो लब्धमिदं द्रव्यं दक्षिणार्थे प्रदीयते
हे निष्कलंक राजन्, हीच ती दक्षिणा जी मी पूर्वी राजसूय यज्ञासाठी सांगितली होती. विश्वामित्र म्हणाले: हे धन कुठून मिळवलंस, जे तू दक्षिणा म्हणून देतो आहेस?