राजोवाच - असिना तीक्ष्णधारेण वरं जिह्वा द्विधा कृता । न तु मानं परित्यज्य देहि देहीति भाषितम्
राजा म्हणाला — धारदार तलवारीने माझी जीभ दोन तुकड्यांत कापली गेली तरी चालेल, पण 'दे, दे' असं लाजिरवाणं बोल मी बोलणार नाही.
क्षत्रियोऽहं महाभागे न याचे किञ्चिदप्यहम् । ददामि वाहं नित्यं हि भुजवीर्यार्जितं धनम्
महोत्कट स्त्री, मी क्षत्रिय आहे आणि कधीच काही मागत नाही; माझ्या बाहूबलाने मिळवलेलं धन मी नेहमी देतो.
पत्न्युवाच - यदि ते हि महाराज याचितुं न क्षमं मनः । अहं तु न्यायतो दत्ता देवैरपि सवासवैः
पत्नी म्हणाली — महाराज, जर तुमचं मन मागण्यासाठी तयार नसेल, तर मीच, जी देवांनीसुद्धा तुला दिली आहे, योग्य रीतीने मागते.
अहं शास्या च पत्या च रक्ष्या चैव महाद्युते । मन्मौल्यं संगृहीत्वाथ गुर्वर्थं सम्प्रदीयताम्
महोत्कट, मला पतीने शिकवावं आणि रक्षण करावं लागतं; म्हणून माझं मस्तकावरील दागिनं घेऊन गुरूंसाठी द्यावं.
एतद्वाक्यमुपश्रुत्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य विललापातिदुःखितः
हे शब्द ऐकून राजा हरिश्चंद्र 'हाय हाय' असं म्हणत फार दुःखी होऊन रडू लागला.
भार्या च भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम । विप्रशापाग्निदग्धत्वान्नीचत्वमुपयास्यसि
आणि त्याची पत्नी पुन्हा म्हणाली — माझं सांगितलेलं करा; नाहीतर ब्राह्मणाच्या शापाच्या ज्वाळेत जळून तू नीच अवस्थेला जाशील.
न द्युतहेतोर्न च मद्यहेतो- र्न राज्यहेतोर्न च भोगहेतोः । ददस्व गुर्वर्थमतो मया त्वं सत्यव्रतत्वं सफलं कुरुष्व
जुगारासाठी, दारूसाठी, राज्यासाठी किंवा भोगासाठी काहीही देऊ नकोस. म्हणून, गुरूंसाठीच दे आणि माझ्या सत्यवचनाचा प्रताप फळाला येऊ दे.
हरिश्चन्द्रस्य पत्नीपुत्रविक्रयवर्णनम् व्यास उवाच - स तया नोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः । प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं ते सुनिर्घृणः
व्यास म्हणाले - राजाला त्याच्या पत्नीनं पुन्हा पुन्हा विनविलं, पण तो काहीच करत नव्हता. शेवटी तो म्हणाला, "भद्रे, मी हे कठोर कृत्य करतो, तुझा विक्री करतो."
नृशंसैरपि यत्कर्तुं न शक्यं तत्करोम्यहम् । यदि ते भ्राजते वाणी वक्तुमीदृक्सुनिष्ठुरम्
जे काम क्रूर माणसांनाही करता येत नाही, ते मी करतोय. तुझ्या तोंडून अशी कठोर वाणी निघते, तर मी हे करतो.
एवमुक्त्वा ततो राजा गत्वा नगरमातुरः । अवतार्य तदा रङ्गे तां भार्यां नृपसत्तमः । बाष्पगद्गदकण्ठस्तु ततो वचनमब्रवीत् । भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम
असं म्हणून, राजा दुःखी मनानं नगरात गेला. मग त्यानं आपल्या पत्नीस रंगात आणलं आणि अश्रूंनी गहिवरलेल्या गळ्यानं म्हणाला, "अहो नागरिका, माझं बोलणं ऐका."
कस्यचिद्यदि कार्यं स्याद्दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत्स्वं धारयाम्यहम्
कोणाला जर दासीची गरज असेल, जी मला प्राणाहूनही प्रिय आहे, तर लवकर सांगा, जोपर्यंत माझ्या अंगात बळ आहे.
तेऽब्रुवन्पण्डिताः कस्त्वं पत्नीं विक्रेतुमागतः । राजोवाच - किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः
पंडित म्हणाले, "तू कोण आहेस, जो पत्नीला विकायला आला आहेस?" राजा म्हणाला, "माझं नाव का विचारता? मी क्रूर आहे, अमानुष आहे."
राक्षसो वास्मि कठिनस्ततः पापं करोम्यहम् । व्यास उवाच - तं शब्दं सहसा श्रुत्वा कौशिको विप्ररूपधृक्
मी राक्षस आहे, कठोर आहे, म्हणूनच मी हे पाप करतो. व्यास म्हणाले - हे शब्द ऐकताच, कौशिक ब्राह्मणाचं रूप घेऊन—
वृद्धरूपं समास्थाय हरिश्चन्द्रमभाषत । समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः
वृद्धाचं रूप धारण करून त्यानं हरिश्चंद्राला म्हटलं, "माझ्याकडे दासी म्हणून तिला दे. मी खरेदीदार आहे, धन देईन."
अस्ति मे वित्तमतुलं सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात्प्रयच्छ मे
माझ्याकडे अमाप धन आहे आणि माझी प्रिय पत्नी फारच नाजूक आहे; ती घरकाम करू शकत नाही, म्हणून तिला मला दे.
अहं गृह्णामि दासीं तु कति दास्यामि ते धनम् । एवमुक्ते तु विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः
मी तिला दासी म्हणून घेईन; तुला किती धन द्यावं? असं ब्राह्मणानं राजा हरिश्चंद्राला विचारलं—
विदीर्णं तु मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् । विप्र उवाच - कर्मणश्च वयोरूपशीलानां तव योषितः
दुःखानं त्याचं मन फाटलं, आणि तो काहीच बोलला नाही. ब्राह्मण म्हणाला, "तुझ्या पत्नीचं काम, वय, रूप आणि स्वभाव यानुसार—"
अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् । धर्मशास्त्रेषु यद् दृष्टं स्त्रियो मौल्यं नरस्य च
"याला योग्य असं धन मी देतो, ते घे आणि तिला मला सोपव. धर्मशास्त्रात स्त्री आणि पुरुष यांचं मोल जसं सांगितलं आहे—"
द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता । कोटिमौल्यं सुवर्णस्य स्त्रियः पुंसस्तथार्बुदम्
"बत्तीस गुणांनी युक्त, कुशल आणि सद्गुणी स्त्रीचं मोल एक कोटी सुवर्ण आहे; पुरुषाचं मोल दहा लाख सुवर्ण आहे."
इत्याकर्ण वचस्तस्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः । दुःखेन महताऽऽविष्टो न चैनं किञ्चिदब्रवीत्
हे शब्द ऐकून राजा हरिश्चंद्र फार दुःखी झाला आणि काहीच बोलला नाही.
ततः स विप्रो नृपतेः पुरतो वल्कलोपरि । धनं निधाय केशेषु धृत्वा राज्ञीमकर्षयत्
मग त्या ब्राह्मणानं राजासमोर आपल्या झाडाच्या सालीवर धन ठेवलं, राणीचे केस पकडून तिला ओढून नेलं.
राज्ञ्युवाच - मुञ्च मुञ्चार्य मां सद्यो यावत्पश्याम्यहं सुतम् । दुर्लभं दर्शनं विप्र पुनरस्य भविष्यति
राणी म्हणाली, "माझ्या स्वामी, मला सोडा, सोडा, फक्त एक क्षण, मी माझ्या मुलाला पाहू दे. ब्राह्मणा, पुन्हा त्याचं दर्शन मिळणं कठीण आहे."
पश्येह पुत्र मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मास्प्राक्षी राजपुत्र न स्पृश्याहं त्वयाधुना
"माझ्या मुला, बघ, तुझी आई आता दासी झाली आहे. राजपुत्रा, मला स्पर्श करू नकोस, कारण आता मी तुझ्या स्पर्शास पात्र नाही."
ततः स बालः सहसा दृष्ट्वाऽऽकृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति वदन्साश्रुविलोचनः
मग त्या मुलानं अचानक आईला ओढून नेताना पाहिलं आणि तो रडत, 'आई!' असं म्हणत, अश्रूंनी डोळे भरून तिच्याकडे धावला.
हस्ते वस्त्रं समाकर्षन् काकपक्षधरः स्खलन् । तमागतं द्विजः क्रोधाद् बालमप्याहनत्तदा
मुलगा आपल्या आईच्या साडीला धरून बसला होता, त्यावेळी त्या जटा असलेल्या मुलाला जवळ येताना पाहून ब्राह्मणाने रागाने त्यालाही मारले.
वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैव मुञ्चति मातरम् । राज्ञ्युवाच - प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं हि बालकम्
तो मुलगा 'आई!' असं ओरडत असतानाही आईला सोडायला तयार नव्हता. तेव्हा राणी म्हणाली, "माझ्यावर कृपा करा, स्वामी. कृपया हा मुलगा माझ्याकडून विकत घ्या."
क्रीतापि नाहं भविता विनैनं कार्यसाधिका । इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादं कुरु मे प्रभो
"तुम्ही मला विकत घेतलंत तरी, या मुलाशिवाय मी माझं कर्तव्य पूर्ण करू शकणार नाही. मी इतकी दुर्दैवी आहे, माझ्यावर दया करा, प्रभो."
ब्राह्मण उवाच - गृह्यतां वित्तमेतत्ते दीयतां मम बालकः । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम्
ब्राह्मण म्हणाला, "हे तुझं धन घे आणि मला हा मुलगा दे. स्त्री-पुरुषांच्या व्यवहारात जाणकारांनी ठरवलेली किंमत हीच आहे."
शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमौल्यं तथापरैः । द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता
"शंभर, हजार, लक्ष, किंवा कोटी एवढी किंमत असू शकते—बत्तीस गुणांनी युक्त, कुशल आणि चांगल्या स्वभावाची."
कोटिमौल्यं स्त्रियः प्रोक्तं पुरुषस्य तथार्बुदम् । सूत उवाच - तथैव तस्य तद्वित्तं पुरः क्षिप्तं पटे पुनः
"स्त्रीची किंमत कोटी आहे, आणि पुरुषाची दहा कोटी असं सांगितलं आहे." सूत म्हणतो—त्याचं धन पुन्हा एकदा समोरच्या कपड्यावर ठेवण्यात आलं.