सूत उवाच - एतस्मिन्नन्तरे तत्र ब्राह्मणो वेदपारगः । ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं निर्ययौ स्वगृहाद् बहिः
सूतम्हणाला — एवढ्यात तिथे वेदपारंगत एक ब्राह्मण अनेक ब्राह्मणांसह आपल्या घरातून बाहेर आला.
ततो राज्ञी तु तं दृष्ट्वा आयान्तं तापसं स्थितम् । उवाच वाक्यं राजानं धर्मार्थसहितं तदा
तेव्हा राणीने तो तापस्वी येताना आणि समोर उभा असताना पाहिलं, आणि तिने धर्म आणि कर्तव्य युक्त असे शब्द राजाला सांगितले.
त्रयाणामपि वर्णानां पिता ब्राह्मण उच्यते । पितृद्रव्यं हि पुत्रेण ग्रहीतव्यं न संशयः
ती म्हणाली — तिन्ही वर्णांचे वडील ब्राह्मण असतो, आणि वडिलांचे धन मुलाने घ्यावे यात शंका नाही.
तस्मादयं प्रार्थनीयो धनार्थमिति मे मतिः । राजोवाच - नाहं प्रतिग्रहं काङ्क्षे क्षत्रियोऽहं सुमध्यमे
म्हणून माझ्या मते, त्याच्याकडे धनासाठी विनंती करावी. राजा म्हणाला — सुंदरी, मी काहीही मागत नाही, मी क्षत्रिय आहे.
याचनं खलु विप्राणां क्षत्रियाणां न विद्यते । गुरुर्हि विप्रो वर्णानां पूजनीयोऽस्ति सर्वदा
ब्राह्मणांनी किंवा क्षत्रियांनी मागणं योग्य नाही, ब्राह्मण सर्व वर्णांसाठी नेहमीच पूज्य असतो.
तस्माद् गुरुर्न याच्यः स्यात्क्षत्रियाणां विशेषतः । यजनाध्ययनं दानं क्षत्रियस्य विधीयते
म्हणून गुरु कधीच मागू नये, विशेषतः क्षत्रियांनी. क्षत्रियासाठी यज्ञ, अध्ययन आणि दान हेच योग्य आहे.
शरणागतानामभयं प्रजानां प्रतिपालनम् । न चाप्येवं तु वक्तव्यं देहीति कृपणं वचः
शरण आलेल्यांना संरक्षण देणं आणि प्रजेला सांभाळणं हेच त्याचं कर्तव्य आहे; आणि 'दे, दे' असं दीन वाणी बोलू नये.
ददामीत्येव मे देवि हृदये निहितं वचः । अर्जितं कुत्रचिद् द्रव्यं ब्राह्मणाय ददाम्यहम्
देवी, 'मी देईन' हेच माझ्या मनात ठाम आहे; जे काही धन मी मिळवतो, ते ब्राह्मणाला देईन.
पत्न्युवाच - कालः समविषमकरः परिभवसम्मानमानदः कालः । कालः करोति पुरुषं दातारं याचितारं च
पत्नी म्हणाली — काळ कधी सुख तर कधी दुःख, सन्मान आणि अपमान दोन्ही देतो; काळ माणसाला कधी दाता तर कधी मागणारा बनवतो.
विप्रेण विदुषा राजा क्रुद्धेनातिबलीयसा । राज्यान्निरस्तः सौख्याच्च पश्य कालस्य चेष्टितम्
विद्वान आणि अत्यंत सामर्थ्यशाली ब्राह्मणाने राजाला राज्य आणि सुखापासून दूर केलं — बघ, काळाचं हेच काम.
राजोवाच - असिना तीक्ष्णधारेण वरं जिह्वा द्विधा कृता । न तु मानं परित्यज्य देहि देहीति भाषितम्
राजा म्हणाला — धारदार तलवारीने माझी जीभ दोन तुकड्यांत कापली गेली तरी चालेल, पण 'दे, दे' असं लाजिरवाणं बोल मी बोलणार नाही.
क्षत्रियोऽहं महाभागे न याचे किञ्चिदप्यहम् । ददामि वाहं नित्यं हि भुजवीर्यार्जितं धनम्
महोत्कट स्त्री, मी क्षत्रिय आहे आणि कधीच काही मागत नाही; माझ्या बाहूबलाने मिळवलेलं धन मी नेहमी देतो.
पत्न्युवाच - यदि ते हि महाराज याचितुं न क्षमं मनः । अहं तु न्यायतो दत्ता देवैरपि सवासवैः
पत्नी म्हणाली — महाराज, जर तुमचं मन मागण्यासाठी तयार नसेल, तर मीच, जी देवांनीसुद्धा तुला दिली आहे, योग्य रीतीने मागते.
अहं शास्या च पत्या च रक्ष्या चैव महाद्युते । मन्मौल्यं संगृहीत्वाथ गुर्वर्थं सम्प्रदीयताम्
महोत्कट, मला पतीने शिकवावं आणि रक्षण करावं लागतं; म्हणून माझं मस्तकावरील दागिनं घेऊन गुरूंसाठी द्यावं.
एतद्वाक्यमुपश्रुत्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य विललापातिदुःखितः
हे शब्द ऐकून राजा हरिश्चंद्र 'हाय हाय' असं म्हणत फार दुःखी होऊन रडू लागला.
भार्या च भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम । विप्रशापाग्निदग्धत्वान्नीचत्वमुपयास्यसि
आणि त्याची पत्नी पुन्हा म्हणाली — माझं सांगितलेलं करा; नाहीतर ब्राह्मणाच्या शापाच्या ज्वाळेत जळून तू नीच अवस्थेला जाशील.
न द्युतहेतोर्न च मद्यहेतो- र्न राज्यहेतोर्न च भोगहेतोः । ददस्व गुर्वर्थमतो मया त्वं सत्यव्रतत्वं सफलं कुरुष्व
जुगारासाठी, दारूसाठी, राज्यासाठी किंवा भोगासाठी काहीही देऊ नकोस. म्हणून, गुरूंसाठीच दे आणि माझ्या सत्यवचनाचा प्रताप फळाला येऊ दे.
हरिश्चन्द्रस्य पत्नीपुत्रविक्रयवर्णनम् व्यास उवाच - स तया नोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः । प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं ते सुनिर्घृणः
व्यास म्हणाले - राजाला त्याच्या पत्नीनं पुन्हा पुन्हा विनविलं, पण तो काहीच करत नव्हता. शेवटी तो म्हणाला, "भद्रे, मी हे कठोर कृत्य करतो, तुझा विक्री करतो."
नृशंसैरपि यत्कर्तुं न शक्यं तत्करोम्यहम् । यदि ते भ्राजते वाणी वक्तुमीदृक्सुनिष्ठुरम्
जे काम क्रूर माणसांनाही करता येत नाही, ते मी करतोय. तुझ्या तोंडून अशी कठोर वाणी निघते, तर मी हे करतो.
एवमुक्त्वा ततो राजा गत्वा नगरमातुरः । अवतार्य तदा रङ्गे तां भार्यां नृपसत्तमः । बाष्पगद्गदकण्ठस्तु ततो वचनमब्रवीत् । भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम
असं म्हणून, राजा दुःखी मनानं नगरात गेला. मग त्यानं आपल्या पत्नीस रंगात आणलं आणि अश्रूंनी गहिवरलेल्या गळ्यानं म्हणाला, "अहो नागरिका, माझं बोलणं ऐका."
कस्यचिद्यदि कार्यं स्याद्दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत्स्वं धारयाम्यहम्
कोणाला जर दासीची गरज असेल, जी मला प्राणाहूनही प्रिय आहे, तर लवकर सांगा, जोपर्यंत माझ्या अंगात बळ आहे.
तेऽब्रुवन्पण्डिताः कस्त्वं पत्नीं विक्रेतुमागतः । राजोवाच - किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः
पंडित म्हणाले, "तू कोण आहेस, जो पत्नीला विकायला आला आहेस?" राजा म्हणाला, "माझं नाव का विचारता? मी क्रूर आहे, अमानुष आहे."
राक्षसो वास्मि कठिनस्ततः पापं करोम्यहम् । व्यास उवाच - तं शब्दं सहसा श्रुत्वा कौशिको विप्ररूपधृक्
मी राक्षस आहे, कठोर आहे, म्हणूनच मी हे पाप करतो. व्यास म्हणाले - हे शब्द ऐकताच, कौशिक ब्राह्मणाचं रूप घेऊन—
वृद्धरूपं समास्थाय हरिश्चन्द्रमभाषत । समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः
वृद्धाचं रूप धारण करून त्यानं हरिश्चंद्राला म्हटलं, "माझ्याकडे दासी म्हणून तिला दे. मी खरेदीदार आहे, धन देईन."
अस्ति मे वित्तमतुलं सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात्प्रयच्छ मे
माझ्याकडे अमाप धन आहे आणि माझी प्रिय पत्नी फारच नाजूक आहे; ती घरकाम करू शकत नाही, म्हणून तिला मला दे.
अहं गृह्णामि दासीं तु कति दास्यामि ते धनम् । एवमुक्ते तु विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः
मी तिला दासी म्हणून घेईन; तुला किती धन द्यावं? असं ब्राह्मणानं राजा हरिश्चंद्राला विचारलं—
विदीर्णं तु मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् । विप्र उवाच - कर्मणश्च वयोरूपशीलानां तव योषितः
दुःखानं त्याचं मन फाटलं, आणि तो काहीच बोलला नाही. ब्राह्मण म्हणाला, "तुझ्या पत्नीचं काम, वय, रूप आणि स्वभाव यानुसार—"
अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् । धर्मशास्त्रेषु यद् दृष्टं स्त्रियो मौल्यं नरस्य च
"याला योग्य असं धन मी देतो, ते घे आणि तिला मला सोपव. धर्मशास्त्रात स्त्री आणि पुरुष यांचं मोल जसं सांगितलं आहे—"
द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता । कोटिमौल्यं सुवर्णस्य स्त्रियः पुंसस्तथार्बुदम्
"बत्तीस गुणांनी युक्त, कुशल आणि सद्गुणी स्त्रीचं मोल एक कोटी सुवर्ण आहे; पुरुषाचं मोल दहा लाख सुवर्ण आहे."
इत्याकर्ण वचस्तस्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः । दुःखेन महताऽऽविष्टो न चैनं किञ्चिदब्रवीत्
हे शब्द ऐकून राजा हरिश्चंद्र फार दुःखी झाला आणि काहीच बोलला नाही.