महद्दुखःमिदं भद्रे यत्त्वमेवं ब्रवीषि मे । किं तव स्मितसंल्लापा मम पापस्य विस्मृताः
हे सुभगे, तू माझ्याशी असा बोलतेस हे माझ्यासाठी फार मोठं दु:ख आहे. तुझे ते हसरे बोल, गोड संवाद, हे सर्व तू विसरलीस का? मी असा पापी असूनही.
हा हा त्वया कथं योग्यं वक्तुमेतच्छुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कथं वदसि भामिनि
अगं, शुद्ध हास्य असलेली तू, असं काही बोलणं तुला शोभतं का? हे कठीण शब्द, सुंदर स्त्री, तू कसे उच्चारू शकलीस?
इत्युक्त्वा नृपतिश्रेष्ठो न धीरो दारविक्रये । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयातिपरिप्लुतः
असं म्हणून, तो राजांमध्ये श्रेष्ठ, पण पत्नीच्या विक्रीबाबत धैर्य नसलेला राजा, तीव्र शोकाने बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कोसळला.
शयानं भुवि तं दृष्ट्वा मूर्च्छयापि महीपतिम् । उवाचेदं सुकरुणं राजपुत्री सुदुःखिता
राजा बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडलेला पाहून, ती राजकन्या फारच दु:खी झाली आणि अत्यंत करूण शब्द बोलली.
हा महाराज कस्येदमपध्यानादुपागतम् । यस्त्वं निपतितो भूमौ रङ्कवच्छरणोचितः
अरे राजन, कोणत्या अपशकुनामुळे हे घडलं? तू असा जमिनीवर पडला आहेस, जणू काही एखादा भिकारी आसरा मागतो तसा.
येनैव कोटिशो वित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एव पृथिवीनाथो भुवि स्वपिति मे पतिः
जो ब्राह्मणांना कोट्यवधी संपत्ती दान देत असे, तोच पृथ्वीचा स्वामी, माझा पती, आज जमिनीवर पडला आहे.
हा कष्टं किं तवानेन कृतं दैव महीक्षिता । यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः पापामिमां दशाम्
हाय दैवा! राजन, तुझ्यावर असं कोणतं कठोर कर्म आलं, की जो इंद्र आणि उपेंद्रासारखा महान होता, तो आज अशा पापी अवस्थेला पोहोचला?
इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तुर्दुःखमहाभारेणासह्येनातिपीडिता
असं म्हणून, ती सुंदर नितंब असलेली स्त्रीही, पतीच्या असह्य दु:खाने बेजार होऊन बेशुद्ध पडली.
शिशुर्दृष्ट्वा क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः । तात तात प्रदेह्यन्नं मातर्मे देहि भोजनम्
हे पाहून, उपाशी मुलगा फारच दु:खी होऊन म्हणाला, "बाबा, बाबा, मला जेवायला द्या; आई, मला काहीतरी खायला द्या."
क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रे मेऽतिशुष्यति
माझी भूक खूपच वाढली आहे; माझी जीभ अगदी कोरडी पडली आहे.
एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । अन्तकेन समः क्रुद्धो धनं स्वं याचितुं हृदा
इतक्यात, मोठ्या तपश्चर्येचा विश्वामित्र, मनात प्रचंड राग घेऊन, आपलं धन मागण्यासाठी, मृत्यूसारखा भयंकर होऊन तेथे आला.
तमालोक्य हरिश्चन्द्रः पपात भुवि मूर्च्छितः । स वारिणा तमभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत्
त्याला पाहताच, हरिश्चंद्र बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडला. मग त्याच्यावर पाणी शिंपडून, राजाला असे शब्द सांगितले.
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र स्वां ददस्वेष्टदक्षिणाम् । ऋणं धारयतां दुःखमहन्यहनि वर्धते
उठा, उठाच राजाधिराज, आपली वचनबद्ध दक्षिणा द्या. कारण ज्यांच्यावर कर्ज आहे, त्यांचं दु:ख दिवसेंदिवस वाढत जातं.
आप्यायमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा । अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च
त्या थंड पाण्याने राजा शुद्धीवर आला आणि विश्वामित्राकडे पाहू लागला.
पुनर्मोहं समापेदे ह्यथ क्रोधं ययौ मुनिः समाश्वास्य च राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः
पण पुन्हा तो बेशुद्ध झाला. मग ऋषी रागावले, आणि राजाला धीर देऊन, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने असे बोलले.
विश्वामित्र उवाच - दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धैर्यमवेक्षसे । सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी
विश्वामित्र म्हणाले - "तुझ्यात जर धैर्य असेल तर माझी दक्षिणा दे. सत्यामुळे सूर्य तेजस्वी आहे, सत्यावर पृथ्वी उभी आहे."
सत्ये प्रोक्तः परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः । अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम्
सर्वश्रेष्ठ धर्म म्हणजे सत्य, स्वर्गही सत्यावर टिकून आहे. हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षा सत्याचं मोल जास्त आहे.
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेकं विशिष्यते । अथवा किं ममैतेन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम्
खरं तर, एक सत्य हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. नाहीतर, मी हे सगळं सांगून काय उपयोग?
मदीयां दक्षिणां राजन्न दास्यति भवान्यदि । अस्ताचलगते ह्यर्के शप्स्यामि त्वामतो ध्रुवम्
राजा, जर तू माझा मानधन दिलं नाहीस, तर सूर्य पश्चिम डोंगरामागे मावळल्यावर मी तुला नक्की शाप देईन.
इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः । दुःखीभूतोऽवनौ निःस्वो नृशंसमुनिनार्दितः
असं म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला, आणि राजा घाबरून गेला, दुःखी झाला, गरीब झाला आणि त्या कठोर ऋषीमुळे फारच त्रासला.
सूत उवाच - एतस्मिन्नन्तरे तत्र ब्राह्मणो वेदपारगः । ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं निर्ययौ स्वगृहाद् बहिः
सूतम्हणाला — एवढ्यात तिथे वेदपारंगत एक ब्राह्मण अनेक ब्राह्मणांसह आपल्या घरातून बाहेर आला.
ततो राज्ञी तु तं दृष्ट्वा आयान्तं तापसं स्थितम् । उवाच वाक्यं राजानं धर्मार्थसहितं तदा
तेव्हा राणीने तो तापस्वी येताना आणि समोर उभा असताना पाहिलं, आणि तिने धर्म आणि कर्तव्य युक्त असे शब्द राजाला सांगितले.
त्रयाणामपि वर्णानां पिता ब्राह्मण उच्यते । पितृद्रव्यं हि पुत्रेण ग्रहीतव्यं न संशयः
ती म्हणाली — तिन्ही वर्णांचे वडील ब्राह्मण असतो, आणि वडिलांचे धन मुलाने घ्यावे यात शंका नाही.
तस्मादयं प्रार्थनीयो धनार्थमिति मे मतिः । राजोवाच - नाहं प्रतिग्रहं काङ्क्षे क्षत्रियोऽहं सुमध्यमे
म्हणून माझ्या मते, त्याच्याकडे धनासाठी विनंती करावी. राजा म्हणाला — सुंदरी, मी काहीही मागत नाही, मी क्षत्रिय आहे.
याचनं खलु विप्राणां क्षत्रियाणां न विद्यते । गुरुर्हि विप्रो वर्णानां पूजनीयोऽस्ति सर्वदा
ब्राह्मणांनी किंवा क्षत्रियांनी मागणं योग्य नाही, ब्राह्मण सर्व वर्णांसाठी नेहमीच पूज्य असतो.
तस्माद् गुरुर्न याच्यः स्यात्क्षत्रियाणां विशेषतः । यजनाध्ययनं दानं क्षत्रियस्य विधीयते
म्हणून गुरु कधीच मागू नये, विशेषतः क्षत्रियांनी. क्षत्रियासाठी यज्ञ, अध्ययन आणि दान हेच योग्य आहे.
शरणागतानामभयं प्रजानां प्रतिपालनम् । न चाप्येवं तु वक्तव्यं देहीति कृपणं वचः
शरण आलेल्यांना संरक्षण देणं आणि प्रजेला सांभाळणं हेच त्याचं कर्तव्य आहे; आणि 'दे, दे' असं दीन वाणी बोलू नये.
ददामीत्येव मे देवि हृदये निहितं वचः । अर्जितं कुत्रचिद् द्रव्यं ब्राह्मणाय ददाम्यहम्
देवी, 'मी देईन' हेच माझ्या मनात ठाम आहे; जे काही धन मी मिळवतो, ते ब्राह्मणाला देईन.
पत्न्युवाच - कालः समविषमकरः परिभवसम्मानमानदः कालः । कालः करोति पुरुषं दातारं याचितारं च
पत्नी म्हणाली — काळ कधी सुख तर कधी दुःख, सन्मान आणि अपमान दोन्ही देतो; काळ माणसाला कधी दाता तर कधी मागणारा बनवतो.
विप्रेण विदुषा राजा क्रुद्धेनातिबलीयसा । राज्यान्निरस्तः सौख्याच्च पश्य कालस्य चेष्टितम्
विद्वान आणि अत्यंत सामर्थ्यशाली ब्राह्मणाने राजाला राज्य आणि सुखापासून दूर केलं — बघ, काळाचं हेच काम.