जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्या समाकुलः । पुरीं प्रविश्य स नृपो विश्वासमकरोत्तदा
दुःखाने व्याकुळ झालेला तो पत्नीसमवेत पायी गेला. नगरीत शिरल्यावर, त्या राजाला थोडं धैर्य मिळालं.
ददृशेऽथ मुनिश्रेष्ठं ब्राह्मणं दक्षिणार्थिनम् । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत्
तेथे त्याने दक्षिणा मागणारा श्रेष्ठ ब्राह्मण पाहिला. तो जवळ येताना पाहून हरिश्चंद्र विनयाने नम्र झाला.
प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् । इमे प्राणाः सुतश्चायं प्रिया पत्नी मुने मम
हरिश्चंद्राने दोन्ही हात जोडून त्या महान ऋषींना म्हणाले, "माझे प्राण, हा माझा मुलगा आणि माझी प्रिय पत्नी, हे सर्व तुमच्या समोर आहेत, मुनीराज."
येन ते कृत्यमस्त्याशु गृहाणाद्य द्विजोत्तम । यच्चान्यत्कार्यमस्माभिस्तन्ममाख्यातुमर्हसि
"द्विजश्रेष्ठा, तुम्हाला जे काही हवे आहे ते आजच उशीर न करता घ्या. आणि अजून काही आम्ही करावयाचे असेल, तर तेही मला सांगा."
विश्वामित्र उवाच - पूर्णः स मासो भद्रं ते दीयतां मम दक्षिणा । पूर्वं तस्य निमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि
विश्वामित्र म्हणाले, "राजन, महिना पूर्ण झाला आहे, तुझ्या कल्याणासाठी मी माझी दक्षिणा मागतो. आधी तूच वचन दिले होते, ते आठवत असेल तर."
राजोवाच - ब्रह्मन्नाद्यापि सम्पूर्णो मासो ज्ञानतपोबल । तिष्ठत्येकदिनार्धं यत्तप्रतीक्षस्व नापरम्
राजा म्हणाला, "ब्राह्मणदेवा, ज्ञान आणि तपाच्या बळावर अजून महिना पूर्ण झालेला नाही; एक दिवस आणि अर्धा दिवस उरला आहे. तोपर्यंत थांबा, त्यापुढे काहीच नको."
विश्वामित्र उवाच - एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रयच्छसि
विश्वामित्र म्हणाले, "ठीक आहे, महराजा. मी पुन्हा येईन. पण आज दिले नाहीस तर तुला शाप देईन."
इत्युक्त्वाथ ययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत्तदा । कथमस्मै प्रयच्छामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता
असे म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला. राजा तेव्हा विचार करू लागला, "मी वचन दिलेली दक्षिणा त्याला कशी देऊ?"
कुतः पुष्टानि मित्राणि कुत्रार्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे तत्र याञ्चा कथं भवेत्
"माझे श्रीमंत मित्र आता कुठे आहेत? माझे धन या वेळी कुठे आहे? मला काहीही मागणे निषिद्ध आहे; मग मी कसे मागू?"
राज्ञां वृत्तित्रयं प्रोक्तं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम् । यदि प्राणान्विमुञ्चामि ह्यप्रदाय च दक्षिणाम्
"राजांसाठी तीन प्रकारची उपजीविका धर्मशास्त्रात सांगितली आहेत. मी जर दक्षिणा न देता प्राण सोडले—"
ब्रह्मस्वहा कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेततां यास्ये वर एवात्मविक्रयः
"तर मी ब्राह्मणाचे धन न दिल्यामुळे पापी किडा होईन, सगळ्यात नीच होईन. किंवा भूत होईन; त्यापेक्षा स्वतःला विकणे केव्हाही चांगले."
सूत उवाच - राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदया गिरा
सूते म्हणाले, "राजा खूपच व्याकुळ, दुःखी आणि चिंतेने खाली मान घालून बसला होता. तेव्हा त्याची पत्नी अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात त्याला म्हणाली."
त्यज चिन्तां महाराज स्वधर्ममनुपालय । प्रेतवद्वर्जनीयो हि नरः सत्यबहिष्कृतः
"महामहाराज, चिंता सोडा आणि आपला धर्म पाळा. जो माणूस सत्य सोडतो, तो जणू काही मेला आहे असे समजावे."
नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य च । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यस्यानुपालनम्
"माणसासाठी आपल्या सत्याचे पालन याहून मोठा धर्म नाही, हेच सर्वांनी मान्य केले आहे, हे पुरुषसिंहा."
अग्निहोत्रमधीतं च दानाद्याः सकलाः क्रियाः । भवन्ति तस्य वैफल्यं वाक्यं यस्यानृतं भवेत्
"ज्याचे वचन खोटे असते, त्याच्या अग्निहोत्र, वेदाध्ययन आणि सर्व दान निष्फळ ठरतात."
सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत्पातनायाकृतात्मनाम्
"धर्मशास्त्रात ज्ञानी लोकांनी सत्याचे फार मोठे महत्त्व सांगितले आहे; सत्यवंतांसाठी ते तारक आहे, पण दुष्टांसाठी तेच विनाशकारी ठरते."
शताश्वमेधानादृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृत्वा राजा सकृत्स्वर्गादसत्यवचनाच्च्युतः
"राजा शंभर अश्वमेध यज्ञ आणि राजसूय यज्ञ करून एकदा स्वर्गात गेला तरी, खोटे बोलल्याने तो तेथून खाली पडतो."
राजोवाच - वंशवृद्धिकरश्चायं पुत्रस्तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वाक्यं गजगामिनि
राजा म्हणाला, "हा माझा मुलगा आपल्या वंशाचा वाढ करणारा आहे. गजगामिनी, तुला जे काही बोलायचे आहे ते सांग."
पत्न्युवाच - राजन् माभूदसत्यं ते पुंसां पुत्रफलाः स्त्रियः । तन्मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम्
पत्नी म्हणाली, "राजन, तुझ्याकडून कधीही असत्य घडू नये. स्त्रियांसाठी पुत्र हेच फळ असते. म्हणून मला देऊन, धनासह ब्राह्मणाला दक्षिणा दे."
व्यास उवाच - एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां वै विललापातिदुःखितः
व्यास म्हणतात, "हे शब्द ऐकून राजा गोंधळून गेला; शुद्धीवर येऊन तो फार दुःखाने रडू लागला."
महद्दुखःमिदं भद्रे यत्त्वमेवं ब्रवीषि मे । किं तव स्मितसंल्लापा मम पापस्य विस्मृताः
हे सुभगे, तू माझ्याशी असा बोलतेस हे माझ्यासाठी फार मोठं दु:ख आहे. तुझे ते हसरे बोल, गोड संवाद, हे सर्व तू विसरलीस का? मी असा पापी असूनही.
हा हा त्वया कथं योग्यं वक्तुमेतच्छुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कथं वदसि भामिनि
अगं, शुद्ध हास्य असलेली तू, असं काही बोलणं तुला शोभतं का? हे कठीण शब्द, सुंदर स्त्री, तू कसे उच्चारू शकलीस?
इत्युक्त्वा नृपतिश्रेष्ठो न धीरो दारविक्रये । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयातिपरिप्लुतः
असं म्हणून, तो राजांमध्ये श्रेष्ठ, पण पत्नीच्या विक्रीबाबत धैर्य नसलेला राजा, तीव्र शोकाने बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कोसळला.
शयानं भुवि तं दृष्ट्वा मूर्च्छयापि महीपतिम् । उवाचेदं सुकरुणं राजपुत्री सुदुःखिता
राजा बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडलेला पाहून, ती राजकन्या फारच दु:खी झाली आणि अत्यंत करूण शब्द बोलली.
हा महाराज कस्येदमपध्यानादुपागतम् । यस्त्वं निपतितो भूमौ रङ्कवच्छरणोचितः
अरे राजन, कोणत्या अपशकुनामुळे हे घडलं? तू असा जमिनीवर पडला आहेस, जणू काही एखादा भिकारी आसरा मागतो तसा.
येनैव कोटिशो वित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एव पृथिवीनाथो भुवि स्वपिति मे पतिः
जो ब्राह्मणांना कोट्यवधी संपत्ती दान देत असे, तोच पृथ्वीचा स्वामी, माझा पती, आज जमिनीवर पडला आहे.
हा कष्टं किं तवानेन कृतं दैव महीक्षिता । यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः पापामिमां दशाम्
हाय दैवा! राजन, तुझ्यावर असं कोणतं कठोर कर्म आलं, की जो इंद्र आणि उपेंद्रासारखा महान होता, तो आज अशा पापी अवस्थेला पोहोचला?
इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तुर्दुःखमहाभारेणासह्येनातिपीडिता
असं म्हणून, ती सुंदर नितंब असलेली स्त्रीही, पतीच्या असह्य दु:खाने बेजार होऊन बेशुद्ध पडली.
शिशुर्दृष्ट्वा क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः । तात तात प्रदेह्यन्नं मातर्मे देहि भोजनम्
हे पाहून, उपाशी मुलगा फारच दु:खी होऊन म्हणाला, "बाबा, बाबा, मला जेवायला द्या; आई, मला काहीतरी खायला द्या."
क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रे मेऽतिशुष्यति
माझी भूक खूपच वाढली आहे; माझी जीभ अगदी कोरडी पडली आहे.